مروری بر کتاب «تاریخ شفاهی و حافظه‌های عمومی»

نوشته‌ی پائولا همیلتون و لیندا شوپس

اشاره.

آنچه در پی می‌آید مروری‌ست بر کتاب «تاریخ شفاهی و حافظه‌های عمومی»، به‌کوشش لیندا شوپس و پائولا همیلتون. مشخصات انگلیسی اثر چنین است:

P. Hamliton & L. Shopes, Oral History and Public Memories, 2008

***

نویسندگان کتاب

پائولا همیلتون تاریخ‌نگار استرالیایی و دانشیار تاریخ در دانشگاه فناوری سیدنی است. او مدیر مشترک «مرکز مطالعات تاریخ عمومی» در استرالیا و هم‌ویرایشگر نشریه‌ی Public History Review است. لیندا شاپس نیز تاریخ‌نگار و ویراستار آمریکایی است که سال‌ها به عنوان مورخ در «کمیسیون تاریخی و موزه‌های پنسیلوانیا» فعالیت داشته است. شاپس رئیس پیشین انجمن تاریخ شفاهی ایالات متحده (OHA) و هم‌ویرایشگر مجموعه‌کتاب‌های Studies in Oral History بوده است.

درباره‌ی کتاب

کتاب تاریخ شفاهی و خاطرات عمومی (۲۰۰۸) مجموعه‌مقالاتی پژوهشی در زمینه‌ی تاریخ شفاهی و مطالعات حافظه است که توسط پائولا همیلتون و لیندا شاپس گردآوری و ویراستاری شده است. این کتاب نخستین بار در سال ۲۰۰۸ توسط انتشارات دانشگاه تمپل منتشر شد و در سال ۲۰۱۵ نیز ویراست دوم آن انتشار یافت. هدف اصلی کتاب بررسی پیوند میان تاریخ شفاهی و حافظه‌های عمومی است؛ حوزه‌ای میان‌رشته‌ای که علی‌رغم نزدیکی مفهومی، تا پیش از این اثر کمتر به صورت نظام‌مند کاویده شده بود. همان‌طور که ویراستاران در مقدمه اشاره می‌کنند، میان تاریخ شفاهی (که عمدتاً روشی برای گردآوری داده‌های گذشته است) و مطالعات حافظه (که اغلب بر حافظه‌ی جمعی متمرکز است) نوعی فاصله و «بن‌بست انتقادی» شکل گرفته بود. این مجموعه تلاش می‌کند با ارائه‌ی نمونه‌های عملی از پیوند خاطرات فردی و حافظه‌ی جمعی، این شکاف را پُر کند و گفت‌وگویی سازنده میان این دو حوزه برقرار نماید.

کتاب Oral History and Public Memories در ۱۴ فصل (مطالعه‌ی موردی) به عنوان تنها اثری که به‌طور خاص این رابطه را واکاوی می‌کند معرفی شده است. مقالات کتاب طیفی گسترده از پروژه‌های تاریخ شفاهی در نقاط مختلف جهان را شامل می‌شود. به بیان دیگر، این کتاب با گردآوری این مطالعات متنوع نشان می‌دهد که چگونه می‌توان عمل تثبیت‌شده‌ی تاریخ شفاهی را به حوزه‌ی در حال گسترش مطالعات حافظه پیوند زد. انتشار این اثر بازتاب‌های مثبتی در جامعه‌ی علمی داشت و مورد تحسین صاحب‌نظران قرار گرفت. برای نمونه مایکل فریش (از چهره‌های برجسته‌ی تاریخ شفاهی در دانشگاه بوفالو) این کتاب را اثری «خوش‌طرح و سرراست» توصیف کرده و مجموعه مقالات آن را «درخشان و متنوع» ارزیابی نموده است. وی تأکید کرده که این مقالات به شکلی توانمند «به درک روشن تقاطع‌های پرمعنا در فضای عمومی، زندگی عمومی، حساسیت‌های جمعی و حافظه‌ی بسیج‌شده» یاری رسانده‌اند و حصول چنین دیدگاهی را «دستاوردی قابل توجه» دانسته است.

ساختار و محتوای کتاب

این کتاب در سه بخش سازمان‌دهی شده است و هر بخش پس از مقدمه‌ای کوتاه، شامل چند فصل (مطالعه‌ی موردی) است. در ادامه به اختصار محتوای هر بخش و فصل‌های آن مرور می‌شود:

بخش اول: ایجاد میراث مشترک

بخش اول (Creating Heritage) بر ابتکارات رسمی و دولتی در بهره‌گیری از تاریخ شفاهی برای ساختن میراث فرهنگی و روایت‌های ملی متمرکز است. پنج فصل این بخش نشان می‌دهند که چگونه نهادهای دولتی و فرهنگی از تاریخ شفاهی در شکل‌دهی حافظه‌ی عمومی بهره می‌گیرند:

• فصل ۱: پارکس کانادا، بزرگداشت کانادا و تاریخ شفاهی بومیان شمال. این فصل (نوشته‌ی دیوید نیوفِلد) به پروژه‌ی «Parks Canada» می‌پردازد که طی آن با استفاده از روایت‌های شفاهی اقوام بومی شمال کانادا (First Nations)، تلاش شده است حافظه‌ی تاریخی شمال کشور در چارچوب روایت ملی بازتعریف شود. نویسنده نشان می‌دهد مشارکت دادن دانش و خاطرات شفاهی بومیان در برنامه‌های یادبود ملی چگونه به فراگیرتر شدن روایت تاریخ و میراث کانادا انجامیده است.

• فصل ۲: تاریخ از بالا – استفاده از تاریخ شفاهی در شکل‌دهی حافظه‌ی جمعی در سنگاپور. (کوین بلکبرن) در این فصل نشان می‌دهد که چگونه نخبگان سیاسی و نهادهای دولتی در برخی کشورهای جنوب شرق آسیا – از جمله سنگاپور – از تاریخ شفاهی به مثابه ابزاری در خدمت اهداف ملت‌سازی بهره گرفته‌اند. این مطالعه مصداقی از کاربرد «تاریخ از بالا» است که در آن روایت‌های شفاهی گردآوری‌شده توسط دولت به شکل‌دهی حافظه‌ی جمعی پساکولونیال کمک کرده است.

• فصل ۳: نقش‌بندی خاطرات – تاریخ شفاهی برای میراث فرهنگی بومیان در نیوساوث‌ولز، استرالیا. این فصل (ماریا نوجنت) درباره‌ی پروژه‌ای در ایالت نیوساوث‌ولز است که طی آن با گردآوری خاطرات شفاهی بومیان استرالیا، نقشه‌ای از مکان‌های دارای اهمیت فرهنگی برای جامعه‌ی بومی تهیه شد. این مورد نشان می‌دهد تاریخ شفاهی چگونه می‌تواند ابزار مفیدی برای شناسایی، حفاظت و آموزش درباره‌ی میراث ناملموس اقلیت‌های بومی در چارچوب برنامه‌های رسمی باشد.

• فصل ۴: فراتر از دیوارها – تاریخ شفاهی روستاهای دژ عثمانی سدّ‌البحیر و کوم‌قلعه. این فصل (ایصیل جرم جنکر و لوسین تیس‌-سنوچاک) به تاریخ شفاهی دو روستای پیرامون قلعه‌های عثمانی سدّ‌البحیر و کوم‌قلعه در ترکیه می‌پردازد. پژوهش نشان می‌دهد که با گوش سپردن به خاطرات ساکنان بومی این روستاها – که در روایت رسمی تاریخ جنگ گالیپولی کمتر مورد توجه بوده‌اند – می‌توان درک کامل‌تری از گذشته‌ی جنگ و میراث فرهنگی مرتبط با آن به دست آورد.

• فصل ۵: خاطره‌ی خصوصی در فضای عمومی – تاریخ شفاهی و موزه‌ها. (سلما توماس) در این فصل به نقش موزه‌ها و نمایشگاه‌های عمومی در بازنمایی خاطرات شفاهی پرداخته شده است. مثال محوری این پژوهش، گردآوری مصاحبه‌های ویدئویی و به‌کارگیری آن‌ها در یک نمایشگاه موزه‌ای است که نشان می‌دهد چگونه خاطرات و روایت‌های خصوصی زمانی که از طریق موزه در معرض عموم قرار می‌گیرند، تبدیل به روایت‌هایی عمومی می‌شوند. نویسنده استدلال می‌کند این فرایند علاوه بر عمومی‌سازی خاطرات شخصی، می‌تواند به آن‌ها اعتبار و معنای جدیدی ببخشد، هرچند در این انتقال ممکن است تمامیت و بافت اولیه‌ی خاطرات دستخوش تغییر گردد.

 

بخش دوم: بازآفرینی هویت و جامعه

بخش دوم (Recreating Identity and Community) بر تلاش‌های محلی، غیررسمی و مردمی در ثبت و بازسازی خاطرات جمعی و هویت‌های اجتماعی متمرکز است. مقالات این بخش نشان می‌دهند که چگونه گروه‌های متنوع – به‌ویژه جوامع حاشیه‌رانده‌شده – با بهره‌گیری از تاریخ شفاهی به حفظ یا احیای هویت و خاطرات مشترک خود می‌پردازند:

• فصل ۶: تصور جوامع – حافظه، فقدان و تاب‌آوری در کیپ‌تاونِ پساآپارتاید. (شان فیلد) این مطالعه در شهر کیپ‌تاون آفریقای جنوبی صورت گرفته و نشان می‌دهد اعضای یک اجتماع (برای مثال ساکنان سابق محله‌ی District Six) پس از فروپاشی رژیم آپارتاید چگونه به بازسازی و حتی آرمانی‌سازی گذشته‌ی جمعی خود روی آورده‌اند. روایت‌های شفاهی گردآوری‌شده حکایت از آن دارند که در مواجهه با فقدان‌ها و بی‌عدالتی‌های دوران آپارتاید، نوعی حافظه‌ی جمعی جدید شکل گرفته است که بر تاب‌آوری، همبستگی و هویت مشترک تأکید دارد.

• فصل ۷: مکان‌های مورد مناقشه در حافظه‌ی عمومی – تأملی بر شهادت شخصی و تاریخ شفاهی در میراث ژاپنی‌های آمریکا. (گیل لی دوبرو) این فصل به بررسی نقش شهادت‌های شفاهیِ بازماندگان و اعضای جامعه‌ی آمریکایی‌های ژاپنی‌تبار در شکل‌دهی میراث فرهنگی و تاریخی آنان می‌پردازد. نویسنده توضیح می‌دهد که چگونه خاطرات و روایت‌های شخصی پیرامون تجربیات تلخی همچون اردوگاه‌های بازداشت during جنگ جهانی دوم، موجب بازاندیشی در روایت رسمی و تغییر درک عمومی از تاریخ این جامعه شده است.

• فصل ۸: «زخم‌هایی در زمین» – داستان‌های کائوری. (سنکا بوزیچ-وربانچیچ) این پژوهش درباره‌ی کارگران مهاجر کروات (دالماسی) و نیز مردمان بومی مائوری در صنعت استخراج صمغ کائوری در نیوزیلند است. نویسنده با تکیه بر تاریخ شفاهی این دو گروه نشان می‌دهد که حافظه‌ی تاریخی مربوط به شرایط سخت کار و زندگی این کارگران چگونه میان روایت رسمی و روایت‌های عامیانه در نوسان است و میراثی دوفرهنگی پدید آورده است.

• فصل ۹: حافظه و سوگواری – تاریخ شفاهی زندگی لاتین‌تبارهای کوئیر در سان‌فرانسیسکو. (هوراسیو ن. روکه رامیرز) این فصل به پروژه‌ای در سان‌فرانسیسکو می‌پردازد که تاریخ شفاهی افراد کوئیر (دگرباش) لاتین‌تبار را ثبت کرده است. مصاحبه‌های انجام‌شده (به‌ویژه درباره‌ی دوران بحران HIV/AIDS در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰) نشان می‌دهد که چگونه اعضای این جامعه‌ی حاشیه‌ای از طریق روایت تجربیات تلخ فقدان دوستان و عزیزان‌شان بر اثر ایدز، به سوگواری جمعی پرداخته و همزمان پیوندهای گروهی خود را تقویت کرده‌اند.

• فصل ۱۰: حافظه‌ی پیوسته – دیدارهای دوباره‌ی سربازان سیاه‌پوست جنگ جهانی دوم در اواخر قرن بیستم. (رابرت جفرسون) این پژوهش گردهمایی‌های دوره‌ای سربازان آفریقایی‌تبار آمریکاییِ جنگ جهانی دوم را مطالعه کرده است. در این دیدارهای آیینی، سربازان سیاه‌پوست خاطرات خود از جنگ و زندگی پس از آن را در جمع هم‌رزمانشان بازگو می‌کنند. نویسنده مفهوم «حافظه‌ی پیوسته» را مطرح می‌سازد تا توضیح دهد که چگونه در خلال این مراسم، خاطرات فردی به بخشی از حافظه‌ی جمعی گروه بدل می‌شود و روایت‌های شخصیِ جنگ، با به‌اشتراک‌گذاری در فضای عمومی، به ابزاری برای بازاندیشی در هویت نژادی و تاریخی این جامعه تبدیل می‌گردد.

بخش سوم: تغییر بیافرینید

بخش سوم (Making Change) به کاربردهای کنشگرانه‌ی تاریخ شفاهی و نقش آن در ایجاد تغییرات اجتماعی می‌پردازد. چهار فصل پایانی کتاب نشان می‌دهند که چگونه تاریخ شفاهی می‌تواند به مثابه ابزاری برای توانمندسازی جوامع، نقد روایت‌های مسلط و پیشبرد عدالت اجتماعی به کار رود:

• فصل ۱۱: حافظه‌ی عمومی به مثابه عرصه‌ی معناهای متعارض – یک پروژه‌ی دانشجویی درباره‌ی مهاجرت. (ریکی ون بوسخوتن) این فصل تجربه‌ی یک پروژه‌ی دانشجویی را شرح می‌دهد که در آن زندگی‌نامه‌ها و خاطرات شفاهی مهاجران اروپای شرقی گردآوری شده است. هدف این پروژه نمایان ساختن واقعیت‌های تجربه‌ی مهاجرت – که اغلب زیر سایه‌ی سکوت یا کلیشه‌های رایج پنهان می‌مانند – و طرح آن‌ها در عرصه‌ی عمومی بوده است. دانشجویان از طریق مصاحبه با مهاجران و مستندسازی روایت‌های آنان، فضایی برای گفتگو درباره‌ی چالش‌ها و هویت‌های مهاجران فراهم کرده‌اند.

• فصل ۱۲: مقابله با روایت‌های شرکتی از کف خیابان – پروژه‌ی تاریخ شفاهی بی‌خانمان‌های کلیولند. (دنیل کر) این فصل به پروژه‌ای ابتکاری در شهر کلیولند ایالت اوهایو می‌پردازد که با بهره‌گیری از تاریخ شفاهی افراد بی‌خانمان، روایت متفاوتی از زندگی شهری ارائه کرده است. مصاحبه‌های انجام‌شده با بی‌خانمان‌ها این امکان را به آن‌ها داده است که صدای خود را به گوش جامعه برسانند و تحلیلی انتقادی از تحولات شهری، سیاست‌های مسکن و تبعات اجتماعی آن بیان کنند.

• فصل ۱۳: حافظه‌ی عمومی، جنسیت و هویت ملی در کوزووی پساجنگ – جامعه‌ی آلبانیایی. (سیلویا سالواتیچی) این پژوهش خاطرات زنان آلبانی‌تبار کوزوو را پس از جنگ‌های دهه‌ی ۱۹۹۰ میلادی بررسی کرده است. روایت‌های شفاهی گردآوری‌شده از این زنان نشان می‌دهد که تجربه‌های آن‌ها از جنگ و خشونت چگونه در حافظه‌ی جمعی جامعه ثبت و چارچوب‌بندی شده است. نویسنده استدلال می‌کند بازگویی عمومی این خاطرات نقشی کلیدی در شکل‌دهی گفتمان هویت ملی پساجنگ در کوزوو ایفا کرده و در عین حال فضایی برای شنیده‌شدن صدای زنان به عنوان کنشگران تاریخی فراهم آورده است.

• فصل ۱۴: دیدن گذشته، چشم‌انداز آینده – کارگاه‌های حافظه با آوارگان داخلی در کلمبیا. (پیلار ریانو-آلکالا) فصل پایانی کتاب به تجربه‌ی اجرای کارگاه‌های روایت‌گری و حافظه برای افراد آواره در کشور کلمبیا اختصاص دارد. شرکت‌کنندگان که بر اثر جنگ داخلی و خشونت‌های سیاسی در داخل کشور آواره شده‌اند، در این کارگاه‌ها خاطرات و داستان‌های زندگی‌شان را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند. پژوهش نشان می‌دهد چنین فضایی برای بازگویی گذشته، علاوه بر کمک به التیام دردهای روانی و ایجاد همبستگی میان آوارگان، به آن‌ها امکان می‌دهد روایت خود را از تاریخ معاصر کلمبیا ارائه کرده و برای آینده‌ی خود مطالبه‌هایی را مطرح کنند.

جمع‌بندی

کتاب تاریخ شفاهی و خاطرات عمومی با گردهم آوردن این پژوهش‌های متنوع، گفتمانی نو را در مطالعات تاریخی رقم زده است؛ گفتمانی که در آن خاطرات شخصی و تاریخ جمعی در حضور یکدیگر تفسیر می‌شوند. تمامی فصل‌های این کتاب بر عمومی‌شدن خاطره تأکید دارند؛ بدین معنا که خاطرات فردیِ روایت‌شده در مصاحبه‌های تاریخ شفاهی زمانی که در عرصه‌ی عمومی قرار می‌گیرند، صورتی جمعی پیدا کرده و معنایی فراتر از تجربه‌ی شخصی می‌یابند. هر مطالعه‌ی موردی ما را به گوشه‌ای متفاوت از جهان (از نظر جغرافیا و فرهنگ) می‌برد، اما همه‌ی نویسندگان در نهایت به ارتباط میان داستان‌های زندگی فردی و حافظه‌ی اجتماعی پیرامون آن‌ها می‌پردازند. این تمرکز بر ابعاد گسترده‌تر فرهنگیِ روایت‌های شفاهی سبب شده است که کتاب حاضر به پلی خلاقانه میان دو قلمرو مجزا اما مرتبط – تاریخ شفاهی و مطالعات حافظه – تبدیل شود. به بیان دیگر، Oral History and Public Memories را می‌توان گامی مهم در پیوند دادن سنت تاریخ‌نگاری شفاهی با مباحث نوپدید در حوزه‌ی حافظه و تاریخ دانست؛ کتابی که هم برای پژوهشگران تاریخ شفاهی و هم برای علاقه‌مندان به مطالعات فرهنگی و حافظه‌ی جمعی، منبعی ارزشمند و الهام‌بخش به‌شمار می‌رود.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط