روحانیت به‌روایت ایرانیکا: ادیب نیشابوری

ترجمۀ اختصاصی مدخل «ادیب نیشابوری» در دایره‌المعارف ایرانیکا، نوشتۀ جلال متینی

دایره‌المعارف ایرانیکا

«ادیب نیشابوری» 

نوشتۀ جلال متینی

ادیب نیشابوری، شیخ عبدالجواد، ادیب و شاعر فارسی‌زبان بود. او فرزند یک کشاور، ملا عباس نیشابوری بود و در نیشابور، در سال 1281/ 5-1864 (یا 1284/ 8-1867) به‌دنیا آمد. در چهار سالگی، بر اثر آبله بینایی یک چشم‌اش را از دست داد و چشمِ دیگرش نیز به‌شدت آسیب دید. علی‌رغم ضعف جسمانی و مخالفتِ پدرش، او با علاقه‌ی زیادش به یادگیری و حافظه‌ی شگرف‌اش، شانزده سال از عمرش را به تحصیل گذراند. سپس، در سال 1297/ 1880 به مشهد رفت، جایی که او -به‌ترتیب- در مدارس خیرات‌خانی، فاضل‌خان و نواب سکونت کرد. در آن‌جا، او مطابق رویه‌ی آن روزگار، به تحصیل فنون ادبی و [علوم] سنتی عربی پرداخت، و دانش عمیقی از متون عربی، و تخصص‌هایی در فلسفه‌ی سنتی، تصوف، ریاضیات، طب، فقه، اصول و علم رجال پیدا کرد. بدین‌ترتیب، او مدتی طولانی در مشهد به عنوان یک استاد به فعالیت پرداخت، [اما] زندگی‌ای زاهدانه داشت و هرگز ازدواج نکرد. او اشتیاق زیادی به تحصیل داشت و بسیاری از مردانِ تحصیل‌کرده‌ی خراسان، شاگردان مستقیم یا غیرمستقیمِ او بودند.

از آثار او می‌توان به رساله‌هایی در باب ارتباط عروض فارسی و عربی، شرحی دیگر بر معلقات سبع، و تعدادی از قطعاتِ کوتاه که خلاصه‌ای از شرحِ خطیب تبریزی بر حماسه‌ی ابوتمام بودند اشاره کرد. این آثار هنوز منتشر نشده‌اند. او هم‌چنین یک شاعر بود؛ دیوانِ منتشرشده‌ی او، با عنوان لآلی مکنون (مشهد، 1333/1954) مشتمل بر تقریباً 5000 هزار بیت در قالب قصیده، قطعه و رباعی است. در ابتدا او سبکِ شعریِ قاآنی را در پیش گرفت، اما بعدتر، او با دقت بیش‌تری سبک خراسانی را دنبال کرد. هم‌چنین، او سبک حبیب خراسانی و صفای اصفهانی را [نیز] آزمود. در دیوان او تنها یک شعر سیاسی وجود دارد که در انتقاد از معاهده‌ی 1907 روس و انگلیس -که ایران را به دو حوزه‌ی نفوذ جداگانه تقسیم می‌کرد- سروده شده است.

ادیب نیشابوری در مشهد، در 12 ذی‌القعهده‌ی 1344/ 24 مه 1926 درگذشت.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط