سربازان کاغذی: دلار به‌ مثابۀ سلاح

‫معرفی کتاب «سربازان کاغذی: چگونه تبدیل دلار به سلاح، نظم جهانی را دگرگون کرد»، نوشته‌ی صالحه محسن

‫معرفی کتاب «سربازان کاغذی: چگونه تبدیل دلار به سلاح، نظم جهانی را دگرگون کرد»
***
مقدمه
کتاب «سربازان کاغذی: چگونه تبدیل دلار به سلاح، نظم جهانی را دگرگون کرد» نوشتهٔ صالحه محسن، ازجمله آثاری است که در سال‌های اخیر توجه محافل اقتصادی و سیاسی را به خود جلب کرده است. این کتاب که در مارس ۲۰۲۴ منتشر شد، روایتی است از قدرتی نامرئی که در پسِ اسکناس‌های سبزرنگ آمریکایی نهفته است؛ قدرتی که به‌گفتهٔ نویسنده، از میدان نبرد سنّتی فراتر رفته و به عرصهٔ نظام مالی جهانی گام نهاده است. در ادامه، پس از معرفی نویسنده، به بررسی تفصیلی کتاب، ساختار فصول، و جایگاه آن در گفتمان اقتصادی معاصر می‌پردازیم.

دربارهٔ نویسنده
صالحه محسن، خبرنگار ارشد بلومبرگ در واشنگتن است و به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین روزنامه‌نگاران حوزهٔ سیاست اقتصادی آمریکا شناخته می‌شود. او که اهل ایالت اوهایوست، پس از گذراندن دوره‌های دانشگاهی در دانشگاه سینسیناتی و سپس تحصیل در رشتهٔ روزنامه‌نگاری در لندن، مدتی در نروژ اقامت داشت و در آنجا به پوشش خبری اقتصاد اسکاندیناوی و بزرگ‌ترین صندوق ثروت ملی جهان پرداخت. محسن پس از نزدیک به یک دهه فعالیت در اروپای شمالی، به دفتر بلومبرگ در واشنگتن پیوست و به عنوان گزارشگر وزارت خزانه‌داری آمریکا، از آخرین ماه‌های دولت اوباما تا دوران ترامپ و سپس بایدن، سیاست‌های اقتصادی این کشور را از نزدیک دنبال کرده است. او در طول دوران حرفه‌ای خود با وزرای خزانه‌داری متعددی مصاحبه کرده و به بیش از ده کشور جهان سفر کرده است تا ابعاد گوناگون دیپلماسی اقتصادی آمریکا را مستند سازد. کتاب «سربازان کاغذی» نخستین اثر تألیفی اوست که حاصل یک دهه گزارش‌گری در خط مقدم سیاست‌های پولی و مالی ایالات متحده به شمار می‌رود.

دربارهٔ کتاب
کتاب با این پرسش بنیادین آغاز می‌شود که چگونه دلار آمریکا، که در اصل ابزاری برای تسهیل مبادلات تجاری بود، به سلاحی در خدمت سیاست خارجی ایالات متحده بدل شده است. محسن در این پژوهش روایی، تاریخ دلار را از کنفرانس برتون وودز در سال ۱۹۴۴ تا تحریم‌های فلج‌کننده علیه روسیه پس از حمله به اوکراین در سال ۲۰۲۲ دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که وزارت خزانه‌داری آمریکا چگونه با بهره‌گیری از جایگاه دلار به‌عنوان ارز ذخیرهٔ جهانی، به نهادی فراتر از یک سازمان اقتصادی صرف تبدیل شده است. به‌زعم نویسنده، دلار دیگر صرفاً یک ارز نیست، بلکه یک «نیروی نظامی غیرمادی» است که می‌توان آن را به‌کار گرفت، جابه‌جا کرد، و برای تحقق اهداف راهبردی به میدان فرستاد.

محسن با دسترسی کم‌نظیر به مقامات پیشین و کنونی وزارت خزانه‌داری، ازجمله رابرت روبین، استیون منوچین و جنت یلن، تصویری از درون این نهاد ارائه می‌دهد و پیامدهای خواسته و ناخواستهٔ سیاست «دلار قوی» را واکاوی می‌کند؛ سیاستی که اگرچه موجب رونق اقتصادی و کالاهای ارزان خارجی شد، اما هم‌زمان به تهی‌سازی بخش تولیدی آمریکا انجامید و زمینه‌ساز خیزش پوپولیسم و جنگ تجاری با چین گردید.

محسن در «سربازان کاغذی» استدلال می‌کند که تبدیل دلار به سلاح، شمشیری دولبه است: از یک سو به ایالات متحده امکان می‌دهد با هزینه‌ای نسبتاً اندک، قدرت خود را در سطح جهانی اعمال کند، اما از سوی دیگر، خطراتی بلندمدت برای ثبات نظام پولی بین‌المللی به همراه دارد. به‌زعم نویسنده، آنچه دلار را واقعاً تهدید می‌کند، نه ظهور ارزهای رقیب، بلکه آسیب‌هایی است که سیاست‌های خودویرانگرانهٔ واشنگتن و بن‌بست‌های سیاسی داخلی بر پیکرهٔ اعتماد جهانی به دلار وارد می‌سازند. این دیدگاه، هرچند خوش‌بینانه به نظر می‌رسد، اما هشداری جدی را در خود نهفته دارد: تداوم استفاده از دلار به‌عنوان ابزار اجبار، می‌تواند به جست‌وجوی فزایندهٔ کشورها برای یافتن جایگزین‌های دلار بینجامد و در نهایت، پایه‌های هژمونی مالی آمریکا را سست کند.

در تاریخ معاصر، ایالات متحده بارها از اهرم دلار برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود بهره برده است؛ از فلج‌کردن اقتصاد ایران از طریق قطع دسترسی این کشور به نظام دلاری در سال ۲۰۱۲، که به‌گفتهٔ نویسنده به سقوط ارزش ریال و «کشاندن میلیون‌ها ایرانی به اعماق فقر» انجامید، تا توقیف دارایی‌های سی میلیارد دلاری معمر قذافی، دیکتاتور لیبی. محسن با نقل‌قول از استوارت لوی، رئیس دفتر تحریم‌های خزانه‌داری، می‌نویسد: «او در دفتری در طبقهٔ چهارم خزانه‌داری نشسته بود و از فرط تعجب دهانش باز مانده بود... وقتی رقم نهایی دارایی‌هایی را که مأمورانش تنها در دو روز گذشته پیدا کرده بودند، خواند: سی میلیارد دلار».

نگاهی به فصول کتاب
کتاب مشتمل بر هفده فصل است که در قالبی تاریخی-تحلیلی تنظیم شده‌اند. اگرچه اثر فاقد مقدمه‌ای تفصیلی یا مؤخره‌ای مستقل است، اما انسجام درونی فصول، خواننده را گام‌به‌گام با سیر تحول دلار به‌عنوان ابزار قدرت همراه می‌کند:

فصل نخست: Surviving Donald Trump (نجات از دوران ترامپ): این فصل با روایت تنش‌های دوران ریاست جمهوری ترامپ و تهدیدهایی که متوجه جایگاه دلار بود آغاز می‌شود. محسن نشان می‌دهد که چگونه اظهارات نسنجیده و سیاست‌های غیرمتعارف ترامپ، برای نخستین بار اعتبار دلار را در معرض تردید قرار داد و نگرانی متحدان و رقبا را برانگیخت.

فصل دوم: The Birth of Hegemony (تولد هژمونی): این فصل به ریشه‌های تاریخی برتری دلار می‌پردازد. محسن از کنفرانس برتون وودز در ۱۹۴۴ آغاز می‌کند که در آن، متفقین توافق کردند نظام مالی بین‌المللی پس از جنگ بر محور دلار آمریکا بنا شود.

فصل سوم: Control Freaks and Vigilantes (وسواسی‌های کنترل‌گر و مراقبان): نویسنده در این فصل به معرفی کارکنان گمنام اما قدرتمند وزارت خزانه‌داری می‌پردازد؛ افرادی که در دفاتر بی‌نشان و پشت درهای بسته، مسئولیت نظارت بر جریان‌های مالی جهانی را بر عهده دارند.

فصل چهارم: Bob Rubin‘s Bumper Sticker (برچسب سپر باب روبین): این فصل به سیاست «دلار قوی» رابرت روبین، وزیر خزانه‌داری دولت کلینتون، اختصاص دارد. شعار «دلار قوی به نفع آمریکاست» که روبین در ۱۹۹۵ مطرح کرد، سیاست پولی سه دههٔ بعد را شکل داد و به‌گفتهٔ محسن، هم‌زمان موجب جلب اعتماد سرمایه‌گذاران خارجی و نابودی بخش تولیدی آمریکا شد.

فصل پنجم: The Bad Dollar (دلار بد): محسن در این فصل پیامدهای منفی سیاست دلار قوی را بررسی می‌کند؛ ازجمله افزایش واردات ارزان‌قیمت چینی که از دههٔ ۱۹۹۰ به بعد، شوک بزرگی به صنایع آمریکا وارد کرد.

فصل ششم: A War Office for Treasury (وزارت جنگ برای خزانه‌داری): این فصل نقطهٔ عطفی در کتاب است. محسن شرح می‌دهد که چگونه وزارت خزانه‌داری پس از حملات یازده سپتامبر، به‌تدریج به یک «وزارت جنگ» اقتصادی تبدیل شد و تحریم‌های مالی به‌عنوان ابزار اصلی سیاست خارجی جایگزین گزینه‌های نظامی گردید.

فصل هفتم: The Crystal Ball of Terror (گوی بلورین ترور): این فصل به سازوکارهای اطلاعاتی-مالی می‌پردازد که وزارت خزانه‌داری برای ردیابی جریان‌های مالی تروریستی به کار گرفت. محسن از نهادهایی پرده برمی‌دارد که در پسِ پرده، شبکه‌های مالی در سراسر جهان را زیر نظر دارند.

فصل هشتم: A Secretary‘s Downfall, in Two Acts (سقوط یک وزیر، در دو پرده): این فصل به فراز و فرودهای یکی از وزرای خزانه‌داری می‌پردازد که سیاست‌هایش با مقاومت داخلی و اداری روبه‌رو شد و در نهایت به کناره‌گیری او انجامید. محسن با روایتی دراماتیک، شکنندگی قدرت را حتی در بالاترین سطوح به تصویر می‌کشد.

فصل نهم: «Just Call Me Hank» (فقط منو هنک صدا کن): یکی از خواندنی‌ترین فصول کتاب که در آن، محسن به سراغ مارک سوبل، از کارمندان کهنه‌کار خزانه‌داری می‌رود که طی چهل سال خدمت، از دلار در برابر سیاسی‌کاری محافظت کرده است.

فصل دهم: Chicken Feet in Ohio and China‘s 1000 Year Horizon (پای مرغ در اوهایو و افق هزارسالهٔ چین): نویسنده با سفر به زادگاهش در اوهایو، تأثیر سیاست‌های پولی را بر زندگی مردم عادی به تصویر می‌کشد و آن را با چشم‌انداز بلندمدت چین مقایسه می‌کند.

فصل یازدهم: Tim’s Cash Room Crash (فروپاشی اتاق نقدینگی تیم): این فصل به بحران مالی ۲۰۰۸ و نقش تیموتی گایتنر، رئیس وقت فدرال رزرو نیویورک و بعدها وزیر خزانه‌داری، در مدیریت آن می‌پردازد.

فصل دوازدهم: Need Warriors at Work (نیاز به جنگجویان در محل کار): محسن در این فصل از آندره‌آ گکی، مدیر قدرتمند دفتر کنترل دارایی‌های خارجی (OFAC) پرده برمی‌دارد که اسناد فوق‌محرمانه را در اتاقکی می‌خواند که از یک توالت تغییر کاربری‌یافته ساخته شده بود.

فصل سیزدهم: A Turbulent Marriage (ازدواجی پرتلاطم): این فصل به رابطهٔ پیچیده و پرتنش میان فدرال رزرو و وزارت خزانه‌داری می‌پردازد؛ دو نهادی که سیاست‌های پولی و مالی آمریکا را به‌طور مشترک اما نه همیشه هماهنگ پیش می‌برند.

فصل چهاردهم: A Treasury Heirloom Shattered (میراث خانوادگی خزانه‌داری، فروپاشیده): نویسنده به تضعیف اعتماد جهانی به دلار در پی استفادهٔ فزاینده از آن به‌عنوان سلاح می‌پردازد و هشدار می‌دهد که این میراث، در معرض فروپاشی است.

فصل پانزدهم: Mnuchin, the Oligarch, and Jack Lew‘s Nightmare (منوچین، الیگارش، و کابوس جک لو): این فصل به تنش‌های دوران ترامپ برمی‌گردد و روایت می‌کند که چگونه تصمیم‌های استیون منوچین، وزیر خزانه‌داری ترامپ، به کابوسی برای جک لو، وزیر پیشین، بدل شد.

فصل شانزدهم: The Secret Dinner, and An Economic Blitzkrieg (شام محرمانه، و یک بلیتس‌کریگ اقتصادی): محسن از یک شام محرمانه پرده برمی‌دارد که در آن، تصمیم‌های سرنوشت‌سازی برای تحریم‌های فلج‌کننده علیه روسیه گرفته شد و آن را به «بلیتس‌کریگ اقتصادی» تشبیه می‌کند.

فصل هفدهم: (فصل نهایی): کتاب با تحلیلی دربارهٔ آیندهٔ دلار و پیامدهای ژئوپلیتیکی استفاده از آن به‌عنوان سلاح به پایان می‌رسد. محسن هشدار می‌دهد که تداوم این رویکرد، می‌تواند به فرسایش تدریجی سلطهٔ دلار بینجامد و این فرسایش، بیش از آنکه ناشی از اقدامات رقبا باشد، محصول انتخاب‌های سیاستی خود آمریکاست.

جایگاه کتاب و نظرات صاحب‌نظران
«سربازان کاغذی» از زمان انتشار با استقبال قابل توجهی روبه‌رو شده است. مجلهٔ معتبر «پابلیشرز ویکلی» این کتاب را «رساله‌ای موشکافانه» خوانده و آن را «نخستین اثر تحسین‌برانگیز» نویسنده توصیف کرده و سبک گزارش‌گرانهٔ محسن را ستوده است. همچنین، «فارین افرز» در شمارهٔ سپتامبر/اکتبر ۲۰۲۴ خود، به‌قلم بری ایچن‌گرین، اقتصاددان برجسته، به نقد و بررسی این کتاب پرداخت و آن را «پژوهشی پرشتاب» خواند که مسیر دلار را از برتون وودز تا به امروز ترسیم می‌کند.

جمع‌بندی
«سربازان کاغذی» فراتر از یک کتاب اقتصادی، روایتی است هشداردهنده دربارهٔ آیندهٔ قدرت آمریکا در جهانی که به‌سرعت در حال تغییر است. صالحه محسن با بهره‌گیری از دسترسی کم‌نظیر خود به مقامات ارشد خزانه‌داری و سبک روزنامه‌نگارانه‌اش، موفق شده است اثری خلق کند که هم برای متخصصان اقتصاد سیاسی و هم برای خوانندگان عمومی جذاب و روشنگر است. این کتاب، دعوتی است به تأمل دربارهٔ این پرسش که وقتی یک ارز به سلاح بدل می‌شود، چه بر سر اعتماد جهانی می‌آید و چه کسی بهای نهایی آن را خواهد پرداخت.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط