حوزه‌ی تمدن‌ساز از نگاه آیت‌الله سید محمدتقی مدرسی
گزارشی از دهمین نشست «شب‌های حوزه» با حضور دکتر فراتی
دهمین نشست از سلسله‌جلسات «شب‌های حوزه» با موضوع «حوزه‌ی تمدن‌ساز از نگاه، بیان و اندیشه‌ی آیت‌الله سید محمدتقی مدرسی» برگزار شد. در فصل نخست این نشست‌ها، ایده‌ها و اقدامات تحولی برخی چهره‌های معاصر حوزوی بررسی می‌شود. دکتر عبدالوهاب فراتی نویسنده کتاب فقیهی از کربلا مهمان این شب از شب‌های حوزه بود. آنچه در ادامه تقدیم می شود مختصری است از سخنرانی استاد فراتی. متن کامل مصاحبه به همراه پرسش ها و پاسخ ها به زودی در ضمن مجموعه شب‌های حوزه به مرحله انتشار خواهد رسید.
تمایز حوزه‌ی تمدنی و حوزه‌ی تمدن‌ساز
دکتر فراتی در آغاز سخنان خود گفت تعبیرهای «حوزه‌ی تمدنی» و «حوزه‌ی تمدن‌ساز» در ادبیات مطالعات روحانیت‌پژوهی سابقه‌ی چندان استواری ندارند. او در بررسی اسناد و نوشته‌های مرتبط با الگوی پیشرفت اسلامی در جمهوری اسلامی، جز چند نوشتار حاشیه‌ای درباره‌ی جایگاه حوزه در شکل‌گیری این الگو، متنی نیافته است که تمدن را وصف ذاتی و مقوّم حوزه بداند.
البته در آثار و اندیشه‌های برخی دیگر از متفکران نیز اشاره‌هایی به این موضوع دیده می‌شود؛ از جمله در اندیشه‌های شهید مطهری، نوشته‌های شهید صدر اول و پیام رهبر انقلاب به مناسبت یکصدمین سالگرد احیای حوزه‌ی علمیه‌ی قم، با طرح ایده‌ی «حوزه‌ی کارآمد و پیشرو». بااین‌حال، به گفته‌ی فراتی، صورت‌بندی آیت‌الله مدرسی طراوت و نوآوری خاصی دارد و تمرکز او بر این موضوع، فرصتی برای طرح جدی‌تر آن فراهم کرده است.
حوزه‌ی تمدن‌ساز و مسئله‌ی حکومت
به گفته‌ی فراتی، طرح ایده‌ی حوزه‌ی تمدن‌ساز به معنای مرزبندی و تقابل با حوزه‌ی سنتی یا حوزه‌ی سیاسی و حکومتی نیست. در برخی دیدگاه‌ها، تمدن پدیده‌ای متأخر از تشکیل ساختار قدرت به شمار می‌رود؛ یعنی ابتدا باید دولت اسلامی شکل بگیرد و سپس حکومت پروژه‌ی تمدنی را پیش ببرد. اما آیت‌الله مدرسی تحقق حوزه‌ی تمدن‌ساز را به تشکیل حکومت اسلامی مشروط نمی‌کند و حتی در غیاب حکومت نیز پیگیر این پروژه است. از این جهت، نسبت حوزه‌ی تمدنی با تشکیل حکومت در اندیشه‌ی او «لابشرط» است.
همچنین مقصود او از حوزه‌ی تمدن‌ساز، نفی حوزه‌ی سنتی نیست؛ بلکه بهره‌گیری از اندوخته‌ها و میراث سنتی برای پی‌ریزی حوزه‌ای تمدن‌ساز است. بنابراین، این مفهوم‌پردازی را نباید به معنای تخاصم با سنت نجف یا قم دانست.
تمدنی بودن حوزه چه معنایی دارد؟
فراتی میان دو اصطلاح «حوزه‌ی تمدنی» و «حوزه‌ی تمدن‌ساز» تمایز می‌گذارد. در تعبیر «حوزه‌ی تمدنی»، تمدن نشان‌دهنده‌ی جهت‌گیری معرفتی حوزه است: حوزه باید دانشی دینی تولید کند که با زندگی جمعی انسان پیوند مستقیم داشته باشد. پرسش این است که معرفت دینی چه نسبتی با زندگی اجتماعی دارد و حوزه برای روشن کردن این نسبت، چگونه باید آموزش دهد و چه الگویی از طلبه را پرورش دهد.
حوزه‌ی تمدنی به این معنا نیست که صرفاً درسی با عنوان «تاریخ تمدن» به برنامه‌ی آموزشی افزوده شود یا طلاب درباره‌ی علل انحطاط تمدن‌ها مقاله بنویسند. مقصود آن است که دستگاه معرفتی حوزه پیوند خود را با زندگی انسان بازیابد.
بااین‌حال، به گفته‌ی فراتی، اگر این نگرش فکری به کنش‌گری و نهادسازی نرسد، به‌تنهایی حوزه‌ی تمدن‌ساز شکل نمی‌گیرد. حوزه‌ی تمدنی، معرفت را صورت‌بندی می‌کند؛ حوزه‌ی تمدن‌ساز، این شناخت را به عرصه‌ی عمل و نهاد وارد می‌سازد. بنابراین، داشتن افق تمدنی شرط لازم است، اما کافی نیست. ممکن است حوزه‌ای از نظر فکری و آموزشی با زندگی انسان پیوند داشته باشد، اما به‌دلیل ضعف ساختاری و اجرایی نتواند به کنشی اثرگذار برسد. از دیدگاه آیت‌الله مدرسی، دغدغه‌ی تمدنی در حوزه‌ها وجود دارد، اما نهادها و کنش‌های برخاسته از آن هنوز شکل نگرفته‌اند.
تمدن؛ شناخت اندازه‌ها و ترکیب شایسته
فراتی برای توضیح مفهوم تمدن، از تعریف مرحوم دکتر عبدالحسین زرین‌کوب بهره می‌گیرد: «شناختن اندازه و حدود اشیا، و درآمیختن و ترکیب شایسته‌ی آنها با یکدیگر.» بر این اساس، تمدن صرفاً ساخت بناها یا پدید آوردن صورت‌های ظاهری هنر نیست؛ جوهره‌ی آن در شناخت سهم و مرز هر پدیده و ترکیب هماهنگ آنهاست.
او برای توضیح این معنا به اصفهان عصر صفوی و میدان امام (نقش جهان) اشاره می‌کند. در پیرامون این میدان، عناصر مهم زندگی اجتماعی در کنار هم قرار گرفته‌اند: عالی‌قاپو نماد قدرت سیاسی، مسجد مظهر امر قدسی و دیانت، بازار کانون اقتصاد و دادوستد، مدرسه محل آموزش علوم و معارف و عشرت‌کده نماد غرایز و امیال زیستی انسان بوده است. قرار گرفتن این عناصر در کنار یکدیگر، بدون آنکه یکدیگر را از میان ببرند، از وجود جهان‌بینی و افقی تمدنی حکایت می‌کند که جایگاه هر بخش را شناخته و میان آنها تناسب برقرار کرده است.
در مقابل، پادشاهان قاجار با وجود تلاش‌های خود نتوانستند همان الگو را در تهران بازآفرینی کنند؛ زیرا آن منظومه‌ی فکری که عناصر گوناگون را سامان می‌داد، در تجربه‌ی تهران وجود نداشت. فراتی همچنین به کتاب «معرکه‌ی جهان‌بینی‌ها» نوشته‌ی دکتر فرهنگ رجایی اشاره کرد. رجایی در تحلیل روحانیت پس از استقرار نظام اسلامی می‌پرسد چرا، با وجود پیشرفت جامعه و ساختار حکمرانی، این ساختارها به تمدنی جامع و فراگیر تبدیل نشدند؛ مسئله‌ای که از نگاه او با فقدان ذهنیت نظام‌بخش ارتباط دارد.
بر این اساس، تمدن دو رکن دارد: اندازه و ترکیب. اندازه به معنای کمیت ریاضی نیست؛ بلکه شناخت جایگاه، حدود و کارکرد هر امر در نسبت با امور دیگر است. باید روشن باشد قانون، آزادی، احکام شرعی و غرایز زیستی هرکدام چه سهمی دارند تا هیچ‌یک ساحت دیگری را نبلعد. انحطاط تمدنی همیشه از فقدان یک عنصر ناشی نمی‌شود؛ گاهی تورم نامتعارف یک جزء و تضعیف جزء دیگر، تعادل را برهم می‌زند.
رکن دوم، ترکیب است. شناخت حدود عناصر کافی نیست؛ فقیه و متفکر دینی باید بتواند میان آموزه‌های بنیادین و ثانویه‌ی شریعت و مناسبات پیچیده‌ی زندگی پیوندی هماهنگ برقرار کند. تمدن صرفاً انباشت پدیده‌ها نیست، بلکه نظم و انتظام ساختاریافته‌ی آنهاست.
سه گام برای تمدن‌سازی
از نگاه آیت‌الله مدرسی، حوزه‌ی تمدن‌ساز صرفاً حوزه‌ای نیست که فقه اجتماعی تولید کند، حضور اجتماعی روحانیت را گسترش دهد یا در پی تشکیل حکومت دینی باشد. ممکن است این امور محقق شوند، اما تمدنی شکل نگیرد. پرسش اصلی آن است که چرا، با وجود تلاش‌های فراوان، زندگی اجتماعی به سامان تمدنی نرسیده است.
فراتی سه گام را برای شکل‌گیری حوزه‌ی تمدن‌ساز ضروری می‌داند:
۱. فهم همه‌جانبه و منسجم دین، به‌دور از قرائت‌های تک‌ساحتی؛
۲. شناخت دقیق مناسبات و پیچیدگی‌های زندگی انسان در جهان امروز؛
۳. ایجاد پیوندی سنجیده و کارآمد میان این دو حوزه.
به گفته‌ی او، آیت‌الله مدرسی معتقد است در تاریخ تفکر شیعی اندیشمندانی چون شهید مطهری و شهید صدر اول، به‌ویژه امام شهید سید محمدباقر صدر، از نگرشی هماهنگ به دین و تمدن برخوردار بوده‌اند و دین نیز ظرفیت تمدن‌آفرینی دارد. بااین‌حال، حوزه نتوانسته روش‌شناسی تحول تمدنی را سامان دهد. این همان مسئله‌ای است که آیت‌الله مدرسی در پی فهم آن و یافتن راه‌حل برای آن است.
انحطاط و نقش حوزه
آیت‌الله مدرسی از دهه‌ی ۱۹۶۰ میلادی به بعد، در آثار خود مسئله‌ی انحطاط جامعه‌ی شیعی را پیگیری کرده است. از نگاه او، تصویر رایج از انحطاط در میان روحانیان دقیق نیست؛ حال آنکه بدون شناخت درست مسئله، نمی‌توان راهی برای برون‌رفت از آن ترسیم کرد.
او جامعه‌ی شیعی عراق را جامعه‌ای عقب‌افتاده می‌دید که در عین حال، عناصر بالنده‌ای نیز در آن وجود داشت؛ به‌ویژه در حوزه‌ی علمیه‌ی کربلا که در مقایسه با نجف، زمینه‌ی بیشتری برای تحرک اجتماعی داشت. محیط کربلا و تجربه‌ی عاشورا، به‌گفته‌ی برخی بزرگان، در شکل‌گیری روحیه‌ای انقلابی‌تر و جسورتر مؤثر بوده است؛ همان‌طور که محیط نجف و تجربه‌ی سکوت امام علی (ع) در دوره‌ای از زندگی ایشان، در شکل‌گیری روحیه‌ای منزوی‌تر اثر گذاشته است.
آیت‌الله مدرسی معتقد بود جامعه‌ی دینی در فهم مفاهیمی چون انتظار، مهدویت و عاشورا دچار انحطاط شده است. او می‌کوشید برداشت‌های نادرست از این مفاهیم را اصلاح کند، وضعیت مطلوب را با تکیه بر وحی و به‌ویژه قرآن ترسیم کند و نیروهایی برای حرکت به‌سوی حیات قرآنی پرورش دهد.
او حوزه را نیز در این انحطاط مؤثر می‌دانست؛ به این معنا که حوزه گاهی در کژفهمی مفاهیم دینی سهم داشته یا به ماندگاری آن کمک کرده است. آیت‌الله مدرسی در این مباحث از دایی خود، مرحوم آیت‌الله سید محمد شیرازی، تأثیر پذیرفته بود؛ اما مسیر فکری‌اش در ادامه از او متمایز شد. مدرسی معتقد بود برای دستیابی به وضعیت مطلوب، باید ظرفیت حوزه‌ی سنتی و حوزه‌ی سیاسی را در کنار هم حفظ کرد. از نظر او، دستگاه اجتهادی سنتی همچنان توانایی اصلاح فهم دینی را دارد و تضعیف آن می‌تواند امکان دستیابی به فهمی مستند و صائب را کاهش دهد. او همچنین معتقد بود حوزه‌ی سیاسی مستقر در تهران، با وجود برخی ایرادها، باید تقویت شود.
فراتی یکی از دلایل سکونت آیت‌الله مدرسی در تهران پس از بازگشت از کویت را همین نگاه می‌داند. به باور مدرسی، تهران به‌دلیل استقرار فقیه حاکم، باید تقویت شود و اگر حوزه بخواهد به ویژگی تمدنی برسد، باید در مکانی قرار گیرد که ولی‌فقیه حضور دارد. نزدیکی حوزه به واقعیت‌های زندگی و پیچیدگی‌های روزافزون آن، می‌تواند به فهم بهتر جامعه و ایجاد ترکیب مطلوب کمک کند.
تحول در نظام دانایی حوزه
از دیدگاه آیت‌الله مدرسی، حوزه‌ی علمیه هنوز نتوانسته است ظرفیت‌های معرفتی و روش‌شناختی خود را برای تحول تمدنی به کار گیرد؛ زیرا در شناخت حدود و جایگاه عناصر و ترکیب آنها با یکدیگر درجا زده است.
راه‌حل نخست، تحول در نظام دانایی حوزه است. ساخت مدارس، تقسیم دروس به اصلی و فرعی، گسترش مراکز آموزشی، افزایش شمار طلاب و حضور در عرصه‌ی سیاست و حکومت، اقداماتی مفیدند، اما به‌تنهایی حوزه را تمدن‌ساز نمی‌کنند. تحول باید در نظام دانایی رخ دهد تا گسترش‌های کالبدی و سازمانی به محتوایی عمیق و مؤثر متکی شوند.
از همین رو، آیت‌الله مدرسی گسترش مدارس و حوزه‌ها را به‌تنهایی نشانه‌ی تمدن‌سازی نمی‌داند. او درباره‌ی شیوه‌ی مدیریت جامعةالمصطفی نیز با آیت‌الله اعرافی اختلاف‌نظر دارد و بر این باور است که خروجی این مجموعه و به‌طور کلی حوزه، هنوز طلبه‌ای در تراز تمدنی نیست.
برای تحول در نظام دانایی، حوزه باید دین را به‌شکلی منسجم بفهمد، مسائل واقعی انسان و جامعه را بشناسد و میان این دو شناخت پیوندی معتبر و اثرگذار برقرار کند. بر همین اساس، حوزه باید شیوه‌ی تولید دانش خود را دگرگون سازد، نیروی انسانی متناسب با این تحول تربیت کند و ارتباط وثیق‌تری با جامعه داشته باشد. گسترش تشکیلاتی و کالبدی، به‌تنهایی به معنای پیدایش حوزه‌ی تمدن‌ساز نیست.
از شناخت حکم تا شناخت واقعیت
به گفته‌ی فراتی، آیت‌الله مدرسی در تمایز میان حوزه‌ی تمدن‌ساز و حوزه‌ی سنتی، بر جایگاه هر مسئله در هندسه‌ی کلی زندگی تأکید می‌کند. برای مثال، در بررسی مضاربه نباید آن را تنها در یک باب فقهی دید؛ بلکه باید نسبت آن را با ساختار و مناسبات اقتصاد مدرن نیز شناخت.
اقتصاد صرفاً مجموعه‌ای از عقود و معاملات منفرد نیست؛ هر مسئله‌ی اقتصادی باید در ارتباط با ساختار تولید، نظام توزیع و مناسبات قدرت در جهان معاصر فهم شود. از نظر آیت‌الله مدرسی، مواد اولیه‌ی لازم برای این فهم در فقه سنتی وجود دارد، اما ترکیب آنها شکل نگرفته است. او حوزه‌ی سنتی را حوزه‌ای می‌داند که مواد و موضوعات را جداگانه بررسی می‌کند و حوزه‌ی تمدن‌ساز را حوزه‌ای که آنها را در پیوند با یکدیگر می‌بیند.
گام دیگر، عبور از شناخت حکم به شناخت واقعیت موضوع است. در حوزه‌های سنتی، طلبه در پایان دوره‌هایی چون رسائل و مکاسب یا درس خارج، حکم را می‌آموزد؛ اما شناخت حکم، بدون شناخت واقعیتی که حکم بر آن بار می‌شود، ممکن است به پاسخی ناقص بینجامد.
روحانی تمدن‌ساز قرار نیست جای همه‌ی متخصصان بنشیند؛ بلکه باید نیاز خود به دانش‌های تخصصی دیگر را بشناسد و شیوه‌ی گفت‌وگو و تعامل با متخصصان را بداند. این نگاه، پاسخی به یکی از آسیب‌های رایج است: اظهارنظر درباره‌ی هر موضوعی و پنداشتن اینکه یک فرد در همه‌ی زمینه‌ها متخصص است. از نظر آیت‌الله مدرسی، دستیابی به ترکیب مطلوب بدون بهره‌گیری از دانش کارشناسان ممکن نیست؛ زیرا زندگی امروز، برخلاف گذشته، پیچیده و درهم‌تنیده شده است.
فراتی در توضیح این پیچیدگی، به دولت‌های پیشاسرمایه‌داری اشاره می‌کند که گاه «دولت‌های بسیط» یا «دولت‌های شبگرد» نامیده می‌شوند. در آن دوره، زندگی اجتماعی ساده‌تر بود و وظایف حکومت به چند کار محدود می‌شد؛ مانند تأمین امنیت، مقابله با راهزنان یا مهار سیلاب. اما امروز دولت‌ها با وظایفی چون بیمه‌ی همگانی، سلامت و بهداشت و تنظیم صادرات و واردات روبه‌رو هستند. از این منظر، فقه سنتی متناسب با دوران ساده‌تر شکل گرفته است؛ اما در جهان پیچیده‌ی امروز، یک عالم دینی نمی‌تواند به‌جای همه‌ی متخصصان درباره‌ی تمام مسائل داوری کند. او باید از راه تعامل با علوم تخصصی، واقعیت‌های جامعه را بشناسد.
از تربیت فرد عالم تا ظرفیت جمعی
راهکار سوم، گذار از تربیت یک عالم منفرد به ایجاد ظرفیت جمعی است. حتی اگر در حوزه عالمی برای گذار از فقه سنتی به فقه یا حوزه‌ی تمدنی پرورش یابد، دستیابی به ترکیب مطلوب تنها از مسیر کار جمعی ممکن می‌شود. او باید با دیگران گفت‌وگو کند، علوم نوین را بشناسد و از متخصصان مشورت بگیرد؛ زیرا ترکیب و سنتز، حاصل کنش جمعی است و با اراده‌ی فردی به دست نمی‌آید.
ممکن است فردی از ذهنیتی ترکیبی برخوردار باشد، اما اگر دیگر ارکان جامعه با او همراه نشوند یا ضرورت این ترکیب را نپذیرند، آن افق فکری در عمل با اختلال و ناکامی روبه‌رو خواهد شد.
پرسش از سازوکار تحقق ترکیب
فراتی در پایان، این پرسش را مطرح می‌کند که سازوکار تحقق ترکیب مطلوب در اندیشه‌ی آیت‌الله مدرسی تا چه اندازه روشن شده است. مدرسی ضرورت ترکیب را توضیح می‌دهد، از عبور از حوزه‌ی سنتی سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که حوزه‌ی حکومتی لزوماً همان حوزه‌ی تمدنی نیست؛ اما به‌گفته‌ی فراتی، درباره‌ی چگونگی دقیق شکل‌گیری این ترکیب و جلوگیری از تکرار گسست‌های تاریخی، توضیحی کاملاً گره‌گشا ارائه نمی‌کند.
بااین‌حال، فراتی یکی از خدمات مهم آیت‌الله مدرسی را به چالش کشیدن برداشت‌های رایج از تمدن‌سازی حوزه می‌داند. از نگاه مدرسی، افزودن درسی درباره‌ی تمدن، تأسیس رشته‌ای با این عنوان، گسترش ساختمان‌های حوزه یا ارائه‌ی آمارهایی درباره‌ی شمار طلاب و بناها، به‌تنهایی حوزه را تمدن‌ساز نمی‌کند. تشکیل دولت اسلامی، هرچند رخدادی مبارک است، الزاماً به معنای شکل‌گیری حوزه‌ی تمدن‌ساز نیست. خطا آنجاست که گسترش تشکیلاتی و ساختمانی را معادل تحقق تمدن بدانیم؛ حال آنکه وضعیت حوزه نشان می‌دهد تا رسیدن به چنین ایده‌ای هنوز فاصله‌ای جدی وجود دارد.
هم‌رسانی
مطالب مرتبط
جدیدترین مطالب
15 دی‌ماه در گذر تاریخ
پربازدیدها
پرونده ویژه
شبکه‌های اجتماعی
نظر شما