سلطان‌ زیرِ زمین

مروری بر کتاب «امپراتوری زیرزمینی: آمریکا چطور اقتصاد جهانی را به سلاح بدل می‌سازد؟»، نوشتۀ هنری فرل و آبراهام نیومن

13 اسفند 1404

اشاره.

آنچه در پی می‌آید مروری‌ست بر کتاب «امپراتوری زیرزمینی: آمریکا چطور اقتصاد جهانی را به سلاح بدل می‌سازد»، نوشتۀ هنری فرل و آبراهام نیومن. ترجمۀ فارسی این کتاب با ترجمۀ حامد قدیری به تازگی توسط نشر ترجمان علوم انسانی منتشر شده است. مشخصات انگلیسی کتاب چنین است:

A. Newman & H. Farrell, Underground Empire: How America Weaponized the World Economy (2023)

***

سلاطینِ زیرزمین: چگونه آمریکا اعصابِ اقتصاد جهانی را به تسلیحات مبدل کرد؟

در جهانِ به‌هم‌پیوسته‌ی قرن بیست‌ و یکم، تصور عموم بر این بود که شبکه‌های جهانیِ فیبر نوری، سیستم‌های پرداخت بانکی و زنجیره‌های تأمین کالا، پیام‌آوران صلح و رفاه جهانی هستند. اما کتاب «امپراتوری زیرزمینی: چگونه آمریکا اقتصاد جهانی را به سلاح تبدیل کرد» (Underground Empire: How America Weaponized the World Economy) خط بطلانی بر این پندار خوش‌بینانه می‌کشد. این اثر که یکی از بحث‌برانگیزترین کتاب‌های سال‌های اخیر در حوزه‌ی اقتصاد سیاسی بین‌الملل است، نشان می‌دهد که چگونه ایالات متحده از «نقاط گلوگاهیِ» این شبکه‌ها برای اعمال قدرت استراتژیک و پیشبرد اهداف امنیت ملی خود بهره می‌برد.

درباره‌ی نویسندگان: معماران نظریه‌ی «وابستگی متقابل تسلیحاتی»

هنری فارل و آبراهام نیومن، پیش از نگارش این کتاب، با انتشار مقاله‌ای جریان‌ساز در مجله‌ی معتبر «امنیت بین‌الملل»، مفهوم «وابستگی متقابل تسلیحاتی» (Weaponized Interdependency) را به ادبیات سیاسی جهان وارد کردند.
هنری فارل، استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در دانشگاه جانز هاپکینز، متخصص در حوزه‌ی دموکراسی، فناوری و اقتصاد سیاسی است. او به سبب تحلیل‌های عمیقش در حوزه‌ی حکمرانی اینترنت شناخته می‌شود.
آبراهام نیومن نیز استاد دانشگاه جرج‌تاون و متخصص در زمینه‌ی سیاست‌های حفاظتی و حریم خصوصی در اقتصاد جهانی است.
این دو پیش‌تر در پروژه‌های متعددی بر قدرتِ رو به رشدِ شبکه‌ها متمرکز بودند و کتاب حاضر، حاصل بیش از یک دهه پژوهش آن‌ها در لایه‌های پنهانِ زیرساخت‌های جهانی است.

اهمیت و جایگاه کتاب

کتاب «امپراتوری زیرزمینی» بلافاصله پس از انتشار مورد تحسین منتقدان و نشریات تراز اول قرار گرفت. مجله‌ی اکونومیست این کتاب را «راهنمایی ضروری برای درک ژئوپلیتیک نوین» خواند و فایننشال تایمز آن را در لیستِ بهترین کتاب‌های سال خود در حوزه‌ی اقتصاد قرار داد. چهره‌های سرشناسی همچون فرید زکریا و نائومی کلاین بر دقتِ روایت‌گری و اهمیتِ هشدارهای این کتاب تأکید کرده‌اند. نویسندگان در این اثر مدعی‌اند که برخلاف امپراتوری‌های سنتی که بر فتوحات ارضی متکی بودند، امپراتوری نوین آمریکا در «زیرِ زمین» و در لایه‌های پنهانِ کابل‌های نوری و سرورهای مالی بنا شده است.

فهرست مطالب کتاب

پیش‌گفتار: امپراتوری در لایه‌های زیرین
فصل اول: اختراع دوباره‌ی زنجیره‌ها (چگونه شبکه‌ها جایگزین مرزها شدند)
فصل دوم: اتاق کابل‌ها (سلطه بر زیرساخت‌های فیزیکی اینترنت)
فصل سوم: دلار به مثابه‌ی زندان (قدرتِ سوئیفت و سیستم‌های پرداخت)
فصل چهارم: زنجیره‌های تسلیحاتی (کنترل بر تولید تراشه‌ها و فناوری‌های برتر)
فصل پنجم: پیامدهای ناخواسته (فرسایش اعتماد جهانی و هزینه‌های بلندمدت)
فصل ششم: رقبای جدید در اعماق (واکنش چین و دیگر قدرت‌ها به سلطه‌ی شبکه)
نتیجه‌گیری: فراتر از امپراتوری پنهان

سیر مطالب و روایت یکپارچه‌ی کتاب

روایت فارل و نیومن از یک «اتفاقِ تصادفی» آغاز می‌شود. آن‌ها معتقدند که برخلاف تصور دایی‌جان‌ناپلئونی، آمریکا آگاهانه و با یک نقشه‌ی از پیش طراحی‌شده این امپراتوری را نساخت؛ بلکه به‌صورت ارگانیک و در پیِ فروپاشی بلوک شرق، زیرساخت‌های جهان در خاک آمریکا یا تحت نظارت شرکت‌های آمریکایی متمرکز شدند.

در فصل اول، نویسندگان توضیح می‌دهند که چگونه جهانی‌سازی در دهه‌ی نود میلادی، شرکت‌ها را واداشت تا برای بهره‌وری بیشتر، زنجیره‌های تأمینِ به شدت متمرکزی بسازند. این تمرکز، «نقاط گلوگاهی» (Choke Points) ایجاد کرد که در اختیار معدودی از بازیگران باقیمانده بود. نیومن و فارل استدلال می‌کنند که بوروکرات‌های امنیتی در واشینگتن، به‌تدریج متوجه شدند که روی گنجینه‌ای از قدرت نشسته‌اند که هیچ بمب اتمی یا ناو هواپیمابری نمی‌تواند با آن برابری کند.

در فصول دوم و سوم، کتاب به بازوهای اجرایی این قدرت می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که چگونه آمریکا از لوله‌کشیِ فیزیکی اینترنت (کابل‌های زیردریایی) برای جاسوسی و مدیریتِ داده‌ها استفاده کرد. اما ابزار واقعی و ویرانگر، «دلار» بود. آن‌ها به تفصیل به ماجرای سیستم «سوئیفت» می‌پردازند. در اینجا روایت کتاب بسیار جذاب می‌شود؛ جایی که نشان می‌دهد چگونه ایالات متحده موفق شد یک نهاد فنی و بی‌طرف در بلژیک را به بازویِ اجرایی وزارت خزانه‌داری خود مبدل کند تا بتواند هر کشوری (از جمله ایران یا روسیه) را که بخواهد، از نقشه‌ی مالی جهان محو کند.

فصل چهارم نقطه عطف کتاب است؛ جایی که بحث از «پول و داده» به «کالا و سخت‌افزار» تغییر جهت می‌دهد. نویسندگان به سراغ جنگِ تراشه‌ها می‌روند. آن‌ها تبیین می‌کنند که چگونه تسلط آمریکا بر نرم‌افزارهای طراحیِ تراشه و ماشین‌آلاتِ حکاکی نوری (ASML)، به واشینگتن اجازه می‌دهد تا نه‌تنها دشمنان، بلکه متحدان خود را نیز در یک حصارِ تکنولوژیک قرار دهد. در واقع، آمریکا می‌تواند تعیین کند که چه کسی حق دارد پیچیده‌ترین فناوری‌های قرن را تولید یا مصرف کند.

در فصول پنجم و ششم، لحن نویسندگان از توصیفی به تحلیلی و هشداردهنده تغییر می‌کند. آن‌ها معتقدند که تبدیل کردنِ تمامِ ابزارهای تمدنی به سلاح، پیامدِ هولناکی دارد: «فرسایشِ اعتماد». فارل و نیومن هشدار می‌دهند که وقتی آمریکا از پلتفرم‌های جهانی برای اهداف سیاسی خود استفاده می‌کند، دیگر قدرت‌ها (به‌ویژه چین) را وادار می‌کند تا سیستم‌های موازی و مستقلی ایجاد کنند. این امر به معنای پایانِ جهانی‌سازیِ یکپارچه و آغازِ دورانِ «دیوارهای بلند» و زنجیره‌های تأمینِ تکه‌تکه شده است.

نویسندگان در نتیجه‌گیری کتاب، نگاهی تلخ اما واقع‌گرایانه به آینده دارند. آن‌ها معتقدند آمریکا در تله‌ی قدرتِ خود گرفتار شده است. از یک سو نمی‌تواند از این ابزارهای کارآمد (تحریم، قطع دسترسی بانکی، کنترل تراشه) چشم بپوشد، و از سوی دیگر، استفاده‌ی مداوم از این ابزارها، خشت‌های بنایِ قدرتِ ساختاریِ آمریکا را در بلندمدت سست می‌کند.

نقد و جمع‌بندی

«امپراتوری زیرزمینی» کتابی است که برای درک روابط بین‌الملل در عصرِ «وابستگی‌هایِ عصبی» ضروری است. فارل و نیومن با نثری پخته و شواهدِ دقیق، به ما می‌گویند که امپراتوریِ واقعیِ آمریکا در واشینگتن دی.سی نیست، بلکه در سرورهای وال‌استریت، کابل‌های نوری کفِ اقیانوس‌ها و کُدهایِ نرم‌افزاریِ سیلیکون‌ولی نهفته است. این کتاب به ما می‌آموزد که در دنیایِ امروز، سلاحِ برتر نه در دستِ ژنرال‌ها، بلکه در اختیار کسانی است که کلیدِ زیرساخت‌های ارتباطی جهان را در جیب دارند.

خواندن این کتاب برای تحلیل‌گران سیاسی، فعالانِ حوزه‌ی اقتصاد و هر کسی که به دنبال درک عمقِ تحولاتِ سنگینِ ژئوپلیتیک روز است، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. نویسندگان به‌درستی نشان می‌دهند که چگونه دنیایِ باز و شفافِ دیروز، به امپراتوریِ تاریک و پنهانِ امروز مبدل شده است؛ جایی که هر تراکنش مالی یا کلیک روی یک لینک، می‌تواند بخشی از یک نقشه‌ی بزرگ‌ِ تسلیحاتی باشد.