حوزۀ علمیه از اصالت تا نوگرایی؛ در اندیشۀ شهید آیت‌الله سید محمدباقر حکیم

از سری‌برنامه‌های «شب‌های حوزه»

حوزۀ علمیه از اصالت تا نوگرایی؛ در اندیشۀ شهید آیت‌الله سید محمدباقر حکیم

اشاره.

آنچه در پی می‌آید گزارش تفصیلی از نشست یازدهم از نشست‌های «شب‌های حوزه»، با عنوان «حوزۀ علمیه از اصالت تا نوگرایی در اندیشۀ شهید آیت‌الله سید محمدباقر حکیم» است. 

****

مجری: بسم‌الله الرحمن الرحیم. عرض سلام و خوش‌آمد دارم خدمت همه عزیزان و سروران گرامی، به‌ویژه جناب آقای دکتر حسین‌زاده که قبول زحمت فرمودند.
یکی از شرکت‌کنندگان: علیکم‌السلام.
مجری: جهت سلامتی حضرت ولی‌عصر (عج) و شادی ارواح طیبه همه علما، به‌خصوص حضرت آیت‌الله وحید، صلواتی عنایت بفرمایید.
[حضار: اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم]

مجری: در خدمت شما بزرگواران هستیم با سلسله‌نشست‌های «شب‌های حوزه». این برنامه یازدهمین نشست از این سلسله‌جلسات است که توفیق برگزاری آن حاصل شده و موضوع آن عبارت است از: «حوزه علمیه؛ از اصالت تا نوگرایی از دیدگاه آیت‌الله شهید سید محمدباقر حکیم».
با کسب اجازه، بنده مقدمه کوتاهی را معروض می‌دارم و سپس در محضر جناب آقای دکتر حسین‌زاده خواهیم بود.
مقدمه نخست ناظر به این نکته است که شهید حکیم متولد سال ۱۳۱۸ هجری شمسی هستند و از حیث نسب و شجره‌نامه خانوادگی، ریشه خاندان ایشان به حضرت امام حسن مجتبی (ع) بازمی‌گردد. در سال ۱۳۸۲ نیز ایشان در همان سه ماه نخست پس از بازگشت به خاک عراق، پس از اقامه نماز جمعه، در همان مکان ترور شدند و به فیض شهادت نائل آمدند.
ایشان چند اقدام شاخص و مشارکت‌های جدی در عرصه اجتماعی داشتند؛ از جمله: تأسیس حزب‌الدعوه، تأسیس دانشکده اصول‌الدین، تأسیس مدرسه علوم اسلامی، تأسیس مجلس اعلای اسلامی شیعیان و همکاری در شکل‌گیری سپاه بدر. این موارد جزو کارنامه برجسته و شاخص ایشان به شمار می‌رود. عموماً تحلیل‌گران عراقی درباره خاندان حکیم این تعبیر را به کار می‌برند که این خاندان «نماد مظلومیت عالمان مجاهد» هستند؛ صرف‌نظر از حکیم‌های معاصر که خود نیازمند مجالی دیگر برای تحلیل است، این تعبیر را در توصیف آنان به کار می‌برند.

مقدمه دوم در این باب است که خود شخصیت شهید حکیم از دیدگاه برخی رجال، به‌ویژه با رویکرد حوزوی، چگونه تحلیل و تبیین می‌شود. بنده این موارد را صرفاً به‌مثابه مدخل بحث عرض می‌کنم تا جناب آقای دکتر حسین‌زاده مطالب را به صورتی دقیق‌تر و منقح‌تر بیان فرمایند.
جناب آقای کورانی مصاحبه‌ای مبسوط پیرامون ابعاد شخصیتی آیت‌الله حکیم دارند که بسیار پرنکته است؛ بنده تنها به همین فراز بسنده می‌کنم که آقای کورانی می‌فرمایند: نخستین تحرک اصلاحی و تحول‌گرایانه در حوزه علمیه نجف را آقای حکیم با این ایده آغاز کردند که دوره‌های درسی، از مقدمات و سطوح عالی تا مرحله پیش از درس خارج شهید صدر، با برنامه‌ای مدون سازمان یابد؛ بدین صورت که طلاب نام‌نویسی کنند، از آنان آزمون گرفته شود و در صورت قبولی، در مدار این برنامه درسی قرار گیرند و با نظمی معین به تحصیل، مباحثه و گذراندن امتحانات مداوم بپردازند تا شایستگی حضور در درس خارج شهید صدر را بیابند. آقای کورانی اشاره می‌کنند که خود ایشان نیز از اعضای هیئت ممتحنه آن برنامه بوده‌اند.
آقای کورانی همچنین تأکید دارند که شهید حکیم در همان افقی سیر می‌کرد که باور داشت—همانند سیره والد مکرمشان—مرجعیت باید پیشگام حرکتی اصلاحی باشد، اما این حرکت نمی‌تواند بیگانه از مشی انقلابی تعریف شود. آقای حکیم، برخلاف رویکرد محافظه‌کارانه بیت خود و نیز برخلاف دیدگاهی که یکسره در فضای انقلابی‌گری صرف جذب شده بود، کوشید میان این دو ساحت جمع برقرار سازد و توانست در جایگاه پیونددهنده و رهبر هم‌اندیشی میان این دو جریان ایفای نقش کند.
حضرت آیت‌الله محمدتقی مدرسی نیز—که در نشست پیشین به دیدگاه‌های ایشان پرداختیم—عباراتی دارند؛ از جمله اینکه شهید حکیم از سنین جوانی در تکاپوی ایجاد دگرگونی، بالندگی و پویایی در حوزه علمیه نجف بود و در اندیشه سیاسی خویش نیز بر این اصل تکیه داشت که نهاد حوزه و مرجعیت دینی باید کانون و قطب اصلی تصمیم‌گیری‌ها قرار گیرد. جناب آقای سید یاسین موسوی و جمعی دیگر از صاحب‌نظران نیز تحلیل‌های مشابهی در این زمینه دارند که بنده از آن‌ها درمی‌گذرم تا به سرفصل سوم برسم.

مقدمه سوم این است که ما بیانات و گفتارهای متعددی از شهید حکیم پیرامون ضرورت اصلاح و پویایی حوزه‌های علمیه شنیده‌ایم؛ از جمله در یکی از واپسین سخنرانی‌های ایشان—که فیلم آن را مشاهده می‌کردم—خطاب به جوانان عراقی صریحاً می‌فرمایند: «اگر در پی صیانت از عراق هستید و می‌خواهید نجف و عتبات مقدسه محفوظ بماند، بر شما واجب است که شاکله و هویت حوزه علمیه را تحکیم بخشید و از آن صیانت کنید.» این فراز به‌وضوح نشان‌دهنده جایگاه ممتاز حوزه علمیه در هندسه فکری و سیاسی ایشان است.
مطلب دیگر کتابی است که به مساعی فرزند ایشان، گمان می‌کنم جناب آقا سید حیدر حکیم، گردآوری شده و بیانات ایشان را با پژوهشی درخور دسته‌بندی کرده‌اند. این اثر با عنوان «حوزه علمیه؛ بنیانی برخاسته از اسلام و تمدن» ترجمه شده است؛ کتابی که در سال ۱۴۰۰ به همت آقای ناظمیان و با همراهی آقای کریمی به فارسی برگردانده شد.
در آن کتاب مباحث متکثری به بوته نقد و بررسی گذاشته شده است که روح حاکم بر مطالب را می‌توان این‌گونه تلخیص کرد: شهید حکیم بر این عقیده‌اند که در امتداد بعثت رسول خاتم (ص)، این ائمه اطهار (ع) بودند که می‌بایست آن مسیر نورانی را تداوم بخشند؛ تداومی که در سه محور راهبردی خلاصه می‌شد: یکم، پیکار فکری با انحرافات عقیدتی؛ دوم، تعمیق و استحکام‌بخشی به معارف الهی و مبانی حکمی؛ و سوم، تأسیس و کادرسازی تشکیلاتی از نخبگان و شیعیان صالح برای به دوش کشیدن این رسالت تمدنی. در ادامه، ایشان تصریح می‌کنند که در عصر غیبت کبری، ثقل این رسالت بر گرده روحانیت اصیل نهاده شده است. پرواضح است که روحانیت نیز بدون در اختیار داشتن تشکیلاتی منسجم قادر به تمشیت این مقصود نخواهد بود؛ از این‌رو حوزه علمیه یگانه نهادی است که عهده‌دار چنین رسالتی به شمار می‌آید.
شهید حکیم حوزه علمیه را یک «مؤسسه مادر» معرفی می‌کنند و کارکردی فراگیر برای آن قائل‌اند: حکومت اسلامی از بطن آن متولد می‌شود، اصلاح ساختارهای اجتماعی از آن نیرو می‌گیرد و سازمان‌های فرهنگی ناگزیرند پیوند ماهوی خود را با این نهاد مادر حفظ کنند.
ایشان برای این مؤسسه مادر، شش شاخصه بنیادین برمی‌شمارند:
نخست: خصلت فراگیری و جهان‌شمولی؛ به این اعتبار که حوزه علمیه، برخلاف دیگر نهادهای آموزشی، دانشگاهی یا مراکز دینی، در قیدوبند مرزبندی‌های سرزمینی و جغرافیایی محصور نمی‌شود؛ نه در شیوه پذیرش طلاب مرز می‌شناسد و نه در اعزام مبلغان به اقصی‌نقاط جهان. فارغ از تعصبات تباری، قومی و قبیله‌ای و محدودیت‌های زبانی عمل می‌کند؛ بنابراین دایره شمول و پیام آن عام است و حتی مخاطبانش لزوماً منحصر به جامعه شیعی نخواهند بود.
دوم: زیست مبتنی بر تقوا و پارسایی.
سوم: استقلال همه‌جانبه؛ حوزه علمیه از آن حیث کانون بنیادین است که حتی اگر حاکمیتی با آرمان‌های آن هم‌راستا باشد، حوزه ماهیتی مستقل از حاکمیت دارد؛ از این‌رو شأن نظارت، نقادی، مطالبه‌گری، کشف آسیب‌ها و ابلاغ تذکرات خیرخواهانه را حفظ می‌کند. درست به همین سبب، آیت‌الله حکیم تصریح می‌کنند که ساحت حوزه نباید آلوده به سیاست‌زدگی‌های جناحی و بازی‌های حزبی شود.
چهارم: اجتهاد منضبط و روش‌مند.
پنجم: اقدامات مبتنی بر انگیزه داوطلبانه.
ششم: روحیه مجاهدت و ایثارگری.

در این نقطه، شهید حکیم نکته‌ای بسیار حساس و قابل توجه مطرح می‌کنند؛ بدین مضمون که ایشان سرسختانه با ارتزاق، دریافت مواجب و تبدیل رسالت طلبگی به مشاغل دستمزدبگیر در ازای اقامه نماز، خطابه یا تدریس مخالفت می‌ورزیدند. مغز سخن ایشان این است که جایگاه رفیع روحانیت نباید در حد یک شغل و حرفه فروکاسته شود. بر این باورند کسانی که تصدی امامت جماعت یا مناصب اداری را به عنوان شغل برمی‌گزینند و القابی رسمی اتخاذ کرده و در برابر آن مبالغی مشخص دریافت می‌کنند، این رویه موجب می‌شود که هم از بالندگی و بارور ساختن ظرفیت‌های حقیقی و نبوغ درونی خود بازمانند و هم نتوانند به حقیقت وظایف جایگاهی خویش قیام کنند؛ در نتیجه در دایره‌ای بسته گرفتار آمده و از کارآمدی ساقط می‌شوند.
ایشان در ادامه به تشریح وظایف تاریخی حوزه و چالش‌های فراروی آن می‌پردازند که از تفصیل آن می‌گذرم.
شاید پس از مسئله آسیب‌شناسی اشتغال و حقوق‌بگیری طلاب، یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که شهید حکیم بدان پرداخته‌اند—مسئله‌ای که پیش‌بینی می‌کردند در افق‌های پیش رو بروز بیشتری یابد و امروزه نیز جلوه‌های آن در رسانه‌ها و مجامع حوزوی مشهود است—اصطکاک و دوقطبی‌سازی میان دو قطب علمی نجف و قم است. ایشان یادآور می‌شوند که ممکن است این دو حوزه در مظان اتهام‌زنی متقابل قرار گیرند؛ حوزه نجف خویشتن را صاحب ژرفای علمی، دقت و روح مقاومت بداند و در مقابل، حوزه قم بر صفت انقلابی‌گری و دغدغه‌مندی جهان‌شمول تأکید ورزد و طرف مقابل را به خاموشی و سکوت در برابر ستمگران و لکنت در مواجهه با قدرت حاکم متهم سازد.
درمان این آفت از نگاه شهید حکیم آن است که به بازخوانی جامع تاریخچه هر دو پایگاه علمی اهتمام ورزیم، مختصات قوت و ضعف هرکدام را به دور از تعصب بسنجیم و پیوسته این آگاهی حاکم باشد که هر دو حوزه در مسیری توحیدی و هم‌راستا حرکت می‌کنند و مأموریت دارند نقش مکمل یکدیگر را عهده‌دار شوند.

نکته پایانی که برای بنده نیز جالب توجه بود، پیش از آنکه محفل را به جناب آقای دکتر حسین‌زاده بسپاریم، این واقعیت است که:
متأسفانه درباره ابعاد فکری و شخصیتی شهید حکیم، به‌جز یک شماره از ویژه‌نامه «شاهد یاران» و کتابچه‌ای پالتویی که از سوی مجمع جهانی تقریب مذاهب منتشر شده و در دانشنامه‌هایی نظیر ویکی‌شیعه نیز منعکس است، تألیف جامع مستقلی به زبان فارسی در دست نداریم؛ حال آنکه ایشان چهره‌ای برجسته و شاخص بوده‌اند. حتی در روایات تاریخی درون خاندان حکیم نقل شده است که مرجع عظیم‌الشأن، مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید محسن حکیم، برای رسیدگی به امور اداری و دفتری بیت ترجیح می‌دادند از مرحوم سید یوسف بهره بگیرند؛ به این دلیل که ایشان شخصیتی محجوب، گوشه‌گیر و آرام داشتند؛ درحالی‌که شهید حکیم عنصری فوق‌العاده کوشا، صاحب پویایی، اهل اقدام میدانی و تفکر تحلیلی بودند.
گواه این پویایی تحلیلی آن است که ایشان در کتاب حوزوی خویش به جریان‌شناسی منظومه‌وار جریان‌های اصلاحی حوزوی دست زده‌اند و شیوه‌های اصلاح حوزه را در سه شیوه از هم متمایز می‌کنند:
نخست: راهبرد اصلاحی «از کل به جزء» که تجلی آن در نهضت حضرت امام خمینی (ره) نمایان است؛ نگرشی که معتقد است باید خود را درون یک کلان‌روایت تاریخی و حاکمیتی بازتعریف کنی و با پیشبرد آن آرمان بنیادین، حوزه علمیه نیز ناگزیر دچار دگرگونی و ارتقا می‌شود.
دوم: راهبرد اصلاحی «از جزء به جزء» که حرکتی تدریجی و درون‌سازمانی است؛ مشابه الگویی که مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی دنبال می‌کردند و با محوریت بازنگری در سرفصل‌های درسی و اصلاح متون و شیوه‌های سنجش پیش می‌رفت و گاه‌گاه کنش‌هایی هم‌راستا با ساحت‌های کلان اجتماعی داشت.
سوم: راهبرد اصلاحی «برون‌حوزوی»؛ الگویی که اصلاح ساختار سنتی حوزه را در کوتاه‌مدت میسر نمی‌داند و تحول را از بسترهای پیرامونی پی می‌گیرد؛ نظیر تأسیس مدارس حسینیه به دست سید محسن امین در دمشق یا مدارسی چون علوی به دست مرحوم کرباسچیان، که کوشیدند در خارج از ساختار متصلب سنتی، کانون‌هایی نوین برپا کنند تا بازخورد انسانی و برون‌داد فرهنگی آن‌ها در درازمدت موجب تحول حوزه شود.
شهید حکیم با اعتمادبه‌نفس علمی خاصی متذکر می‌شوند که: «بنده در تبیین و نقد این شیوه‌ها، بیش از دیگران توانایی تحلیل و گره‌گشایی دارم؛ چراکه شخصاً در کوران این تجارب زیسته‌ام و از ابعاد پیدا و پنهان آن کاملاً آگاهم.» این داوری، قضاوتی صائب است و تأملات ایشان را در زمره آثاری نافذ و راهگشا قرار می‌دهد.
بنده بیش از این مصدع اوقات شریف شما نمی‌شوم و ادامه نشست را به سخنان جناب آقای دکتر حسین‌زاده واگذار می‌کنم.

دکتر حسین‌زاده: بسم‌الله الرحمن الرحیم و به نستعین، انه خیر ناصر و معین. «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی» [طه: ۲۵–۲۸].
عرض شود که از محضر علامه فقید، استاد محمدتقی جعفری، پرسیدند که چرا در اثنای خطابه ناگهان از موضوعی به وادی دیگر وارد می‌شوید و کلامتان صورتی متفرقه و کشکول‌وار به خود می‌گیرد؟ ایشان در پاسخ فرمودند: «طبع من این‌گونه سرشته شده است؛ در لحظه تکلم نکاتی بکر به ذهنم می‌رسد و دریغم می‌آید که همان آن، مخاطبان را از آن معارف بی‌بهره بگذارم. به همین سبب، گریزی به حواشی می‌زنم و سپس به جویبار اصلی کلام بازمی‌گردم.» حال، با اعتراف به اینکه شأن ما کجا و قیاس با چنان قله‌هایی کجا، امروز صبح که درباره برخی رفقا و شیوه بهره‌برداری از سرمایه عمر تأمل می‌کردم، بی‌اختیار نام دوست دیرینه‌مان آقای یاسر عسکری به خاطرم آمد؛ از آن رو که ایشان مصداق بارز کسانی است که سرمایه حیات را خالصانه به کار بسته‌اند و همواره در عین خدمت، گمنامی گزیده‌اند. اگر می‌دانستم سرورانی چون آقای عسکری و دیگر فضلا در این محفل حضور دارند، قطعاً این جسارت را نمی‌کردم که پا بر این جایگاه بگذارم و وقت گرامی دوستان را تصدیع کنم. جناب آقای فروغی نیز بحمدالله فضلشان افزون است و جناب آقای اکبری هم از استوانه‌های این مباحث هستند و صلاحیت ایشان در سخن گفتن از شهید حکیم به مراتب از بنده بیشتر است.

در باب موضوع باید معروض بدارم که همان‌گونه که در سخنان آغازین اشاره شد، شهید حکیم اساساً واجد نگاهی عمیقاً سنتی به حوزه علمیه است. باید میان دو مقوله «سلوک و کنش اجتماعی» و «نگاه معرفتی و پارادایمی» تمایز قائل شد. آقای فروغی نکته‌ای فرمودند مبنی بر اینکه ایشان چهره‌ای سنتی نیست؛ در پاسخ باید گفت اگرچه شیوه تعاملات، رویکردها و مراودات اجتماعی ایشان در سال‌های اقامت در ایران پیوندی وثیق با جریان‌های سیاسی یافت—و چه‌بسا نخبگان عراقی در پاره‌ای ساحت‌ها افق‌هایی جلوتر از ما داشتند—و هرچند مسلک بیرونی ایشان صبغه‌ای سیاسی داشت، اما خاستگاه نظری و هندسه فکری ایشان کاملاً اصیل و منطبق بر سنت دیرپای حوزه تعریف می‌شود.
به گمان بنده، آن تحولات و دگرگونی‌هایی که مرحوم آیت‌الله‌العظمی حکیمِ والد در حوزه نجف پدید آوردند—و جناب آقای اکبری نیز بدان اشاره فرمودند—در چشم‌انداز فکری شهید حکیم، همان قله ایدئال و غایت مقصودی بود که باید بدان نائل می‌شدیم. مقصود بنده این است که شهید سید محمدباقر حکیم هرگز از سنخ مصلحان تجدیدنظرطلب حوزوی، نظیر آقای اکبرنژاد، نیست؛ بلکه عالِمی استوار در مدار سنت اصیل حوزوی است.

هنگامی که شهید حکیم به بازخوانی جایگاه و رسالت حوزه علمیه می‌پردازند، توجه به پیشینه زیستی ایشان ضروری است: ایشان در سال ۱۹۸۱ میلادی ناگزیر به ایران هجرت کردند و تا سال ۲۰۰۳ میلادی در این سامان اقامت گزیدند و دقیقاً سه ماه پس از بازگشت به نجف اشرف به شهادت رسیدند؛ یعنی قریب به بیست‌ودو سال از عمر شریف خود را در ایران سپری کردند. در این دوران بیش از بیست‌ودوساله، نزدیک به دو هزار و پانصد ساعت از بیانات، دروس، مصاحبه‌ها و خطابه‌های ایشان به ثبت رسیده است.
یکی از شرکت‌کنندگان: آیا این بیانات تاکنون گردآوری شده است؟
دکتر حسین‌زاده: بله، تصور می‌کنم مؤسسه‌ای که متکفل آثار ایشان است به تدوین آن اقدام کرده باشد.
مجری: بنیادی با عنوان آثار شهید حکیم تأسیس شده است که این آثار را در پایگاه اینترنتی خود بارگذاری می‌کند.
دکتر حسین‌زاده: البته بنده از بارگذاری تمام آن دو هزار و پانصد ساعت اطمینان ندارم، اما بدون تردید در بایگانی‌های تخصصی آن مجموعه مضبوط است.

شهید حکیم در سرتاسر این دوره و در میان بیانات متکثر خویش، دو دغدغه بنیادین و مستمر داشتند:
دغدغه نخست، مسئله شأن حوزه، رسالت‌های علمی و سرنوشت حوزویان بود.
دغدغه دوم، رسیدگی به وضعیت معیشتی و بحران‌های انسانی مهاجران و آسیب‌دیدگان جنگ در عراق.
در آن سال‌ها، نزدیک به هشت تا ده اردوگاه برای پذیرایی از پناه‌جویان، رانده‌شدگان و جنگ‌زدگان عراقی—که از جنایات رژیم صدام گریخته و به خاک ایران پناه آورده بودند—ویژه اعراب عراقی دایر شده بود؛ در مناطق کردنشین نیز اردوگاه‌هایی جداگانه برای اسکان پناهندگان کرد برقرار بود. تولیت و تمشیت عموم امور این آسیب‌دیدگان زیر نظر مستقیم بیت و تشکیلات آقای حکیم سامان می‌یافت. از این‌رو، ایشان همواره میان دو دغدغه اساسی در حرکت بودند: تدبیر امور این خیل مظلوم و اهتمام به تعالی حوزه علمیه. ایشان در قم مدرسه‌ای علمیه با عنوان «دارالحکمه» بنیان نهادند؛ این نام‌گذاری از آن جهت بود که والد ایشان، آیت‌الله سید محسن حکیم، مدرسه‌ای باشکوه با همین عنوان در نجف اشرف دایر کرده بودند که با تهاجم بعثی‌ها تعطیل شده بود؛ از این‌رو در قم تجدید بنا شد. ایشان در آنِ واحد هم در اندیشه سرنوشت این مدرسه و حوزه بودند و هم دغدغه این مهاجران را داشتند؛ به‌گونه‌ای که گاهی این دو وظیفه با هم هم‌پوشانی می‌یافت.

اما در بازخوانی سیر تکوین نهاد حوزه، ایشان مبدأ تأسیس و بنیاد تشریعی حوزه علمیه را مبتنی بر «آیه نفر» تحلیل می‌کنند؛ آیه‌ای که در سوره توبه آمده است:
«وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُوا کَافَّةً ۚ فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» [توبه: ۱۲۲].
تحلیل آیت‌الله حکیم بر این مدار است که پیامبر عظیم‌الشأن اسلام (ص) در سیزده سال حضور در مکه معظمه به امر انذار و تبلیغ قیام فرمودند، اما دعوت در بافت مکه به سبب مقاومت‌های مشرکان تنها تا حد معینی پیش رفت و مؤمنان در مضیقه‌ای طاقت‌فرسا به سر می‌بردند. پس از پایان دوره مکه، حضرت به مدینه منوره هجرت فرمودند. در سال‌های آغازین استقرار حکومت نبوی در مدینه نیز بخش عمده توان جامعه نوپای اسلامی معطوف به نبردهای سرنوشت‌ساز با مشرکان و سپس یهودیان متخاصم شد؛ غزوه‌هایی نظیر بدر، احد و خندق. پس از پشت سر گذاشتن این گردنه‌ها، واقعه سترگ فتح مکه رخ داد.
با فتح مکه، تاریخ اسلام تحولی فوق‌العاده شتابان و جهشی بزرگ به خود دید. مجاهدت‌های دوران مکه و نبردهای مدینه یک سو، اما با نصرت فتح مکه، اسلام مجالی فراخ برای تنفس تمدنی یافت. درست در این موقعیت که همگان مسحور فتح و شیفته حضور در جبهه‌های جهاد شده بودند، ندای آسمانی آیه نفر طنین‌انداز شد که شایسته نیست همه شما یکسره رهسپار جهاد اصغر شوید؛ بلکه باید گروهی بمانند تا به تفقه و فهم عمیق در دین نائل آیند و هنگام بازگشت رزمندگان، مسئولیت انذار، آموزش و هدایت ایمانی امت را عهده‌دار شوند. شهید حکیم نتیجه می‌گیرند که نهاد حوزه و پایه‌های اصلی تزکیه و تفقه از دل چنین موقعیتی متولد شد.

شرایط مکه سپری شده و جنگ‌های مدینه نیز پایان پذیرفته است. اکنون پیامبر اکرم (ص) فرصتی یافته‌اند تا بنیان حوزه را پایه‌گذاری کنند. به همین جهت است که پرسیده می‌شود: چرا پیامبر در دورانی که در مکه اقامت داشتند، نامه‌ای به زمامداران کشورها و امپراتوری‌های دیگر، نظیر شاهنشاهی ساسانی، امپراتوری روم و سایر بلاد ننگاشتند؟ ایشان تمامی این اقدامات را به پس از فتح مکه موکول فرمودند؛ یعنی پس از آنکه این گشایش سترگ پدید آمد و این رخداد بزرگ محقق شد: «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُبِینًا» [فتح: ۱]. خداوند در قرآن مجید از این واقعه با عنوان «فتح مبین» یاد می‌کند.

بنیان حوزه ما تماماً از همین آیه نفر آغاز شده است. اگر تاریخ را به عقب بازگردانیم، نقطه آغاز از همین‌جا شکل گرفته است. در این میان، نکته‌ای را به عنوان حاشیه عرض کنم که شاید جالب توجه باشد: آیت‌الله حکیم این مباحث را در فضای جمهوری اسلامی مطرح می‌کنند، اما همین آیه نفر در برهه‌ای مستمسک برخی از آقایان برای توجیه عدم حضور پاره‌ای از حوزویان در جبهه‌های جنگ بود. البته اکنون مقصودم پرداختن به این مسئله نیست و صرفاً اشاره‌ای حاشیه‌ای است.

مرحوم آیت‌الله حکیم می‌فرمایند: اگر خواهان شناخت حوزه هستید، باید از همین نقطه بدان بنگرید؛ از آیه نفر آغاز کنید تا گام‌به‌گام با یکدیگر پیش برویم و ببینیم به چه سرانجامی می‌رسیم.

ایشان بیان می‌کنند: درباره حوزه علمیه ما این نکته را مد نظر قرار دهید که نام این نهاد را «حوزه علمیه» نهاده‌اند؛ نام آن را حوزه تبلیغ، حوزه انسان‌سازی یا حوزه تهذیب نگذاشته‌اند. بنابراین، عنصر «علم» در حوزه نقشی بنیادین دارد و به‌غایت حائز اهمیت است؛ از همین روی نام آن حوزه علمیه شده است.

اما این حوزه‌ای که ما اکنون بر پایه آیه نفر سامان داده‌ایم، در فضای شیعی حتی از اهل سنت نیز گام فراتر نهاده است. البته جناب آقای اکبری، تصور می‌کنم اگر شما با مرحوم شهید سید محمدباقر حکیم هم‌نشین می‌شدید، در پاره‌ای از مواضع با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کردید؛ چراکه ایشان مؤلفه تشیع را در تکوین حوزه بسیار برجسته می‌کنند و حتی به برخی مناقشات تاریخی نیز وارد می‌شوند.

ایشان بر این باور بودند که یکی از بارزترین ویژگی‌های حوزه‌ای که پایه‌گذاری شده، خصلت جهانی و فراملی بودن آن است. در تبیین جهانی بودن حوزه، این مسئله را مطرح می‌کنند که شما بنگرید مسئله قومیت—در آن روزگاری که مباحث ناسیونالیستی و قومیت‌گرایی عربی به‌شدت پررنگ بود—در حریم حوزه هیچ جایگاهی ندارد. طلبه عرب، افغانستانی، پاکستانی و ایرانی همگی در حوزه نجف گرد هم آمده و به تعلم و مباحثه مشغول بوده‌اند و در ادوار پیشین نیز در کمال همزیستی و بدون هیچ‌گونه تنشی در کنار یکدیگر می‌زیستند. این خصلت از ویژگی‌های انحصاری حوزه علمیه است.

سپس در ادامه، به تحولات حوزه علمیه عراق توجه می‌کنند؛ آن هنگام که پس از رخداد «ثورة العشرین» (انقلاب ۱۹۲۰ عراق)، جامعه عشایری و ساختار عربی عراق آسیب‌های سنگینی را متحمل شد. در پی آن رخدادها، روی‌آوری عمومی به حوزه افول یافت و حوزه نجف منحصر به شماری از طلاب ایرانی، افغانستانی، پاکستانی و سایر بلاد شد. نقل است تا پیش از آنکه مرحوم آیت‌الله‌العظمی سید محسن حکیم زعامت حوزه را عهده‌دار شوند و به احیا و تقویت آن همت گمارند و امر تبلیغ را در میان عشایر عراق رونق بخشند، سالیان متمادی طلاب عرب‌زبان در حوزه نجف حضور چشمگیری نداشتند.

آقای حکیم به این واقعیت‌های تاریخی واقف هستند و علل ریشه‌ای آن را واکاوی می‌کنند؛ ولی معتقدند هرچند حوزه در ادواری دچار این فراز و نشیب‌ها و تنگناها شده است، آن صبغه بین‌المللی و جهان‌شمول خصیصه‌ای ماندگار است که شاید در سایر نهادها یافت نشود یا بسیار کم‌فروغ باشد.

مؤلفه دیگری که ایشان مطرح می‌کنند، عنصر «تقوا» است. در تشریح مبحث تقوا بیان می‌کنند که تأکیدات مکرر قرآن کریم بر فضیلت تقوا گواه بر این حقیقت است که این صفت در تاریخ حوزه علمیه نقشی بی‌بدیل داشته و همچنان باید به عنوان اصلی خدشه‌ناپذیر استمرار یابد.

البته شهید حکیم چندان روی خوشی به نقد حوزه نشان نمی‌دهند. هرچند بنده توفیق گفت‌وگو یا مناظره با ایشان را نداشته‌ام، اما از فحوای کلامشان برمی‌آید که نقدپذیری چندانی نسبت به نهاد حوزه ندارند. در فرازهایی که سخن از اشکالات به میان می‌آید، اذعان می‌کنند که در گذر این چهارده قرن، ممکن است کاستی‌ها و آسیب‌هایی پدید آمده باشد؛ اما در عین حال توصیه می‌کنند که باید کلیت این حرکت تاریخی را نظاره کرد.

حرکتی که از نزول آیه نفر آغاز شد و در دوران امام باقر و امام صادق (ع) بسط یافت؛ آن‌چنان که راوی می‌گوید وارد مسجد کوفه شدم و دیدم نهصد استاد حدیث همگی می‌گفتند: «حدثنی جعفر بن محمد». ایشان معتقدند از آن عصر تا این دوران، حوزه علی‌رغم تمامی تلاطم‌ها، مسیری رو به تعالی و تکامل را پیموده است؛ از این جهت نقدهای بنیادین را نمی‌پذیرند.

گمان می‌کنم در ذیل همین بحث تقوا باشد که ایشان حکایتی را نقل می‌کنند که از منظر عقل نقاد محل خدشه و تردید است. این حکایت را از مرحوم شیخ جعفر شوشتری روایت می‌کنند که روزی غلامی نزد ایشان آمد و عرض کرد: ای شیخ، میانجی‌گری فرمایید و با مولای من سخن بگویید تا مرا آزاد کند. شیخ پاسخ دادند: بسیار خوب، بازگرد تا در این باب تأمل کنم. روز دیگر آن غلام دوباره مراجعه کرد و وعده شیخ را یادآوری کرد؛ اما شیخ باز هم کار را به بعد موکول فرمودند.

روز سوم که غلام بازگشت و علت تعلل را جویا شد، شیخ جعفر دستور دادند مولای آن غلام را احضار کنند. شیخ زبان به وعظ و نصیحت گشودند و از فضائل و ثواب اخروی آزاد ساختن بنده سخن راندند تا در نهایت صاحب بنده تحت تأثیر کلام ایشان قرار گرفت و غلام را آزاد کرد.

پس از این واقعه، آن بنده آزادشده نزد شیخ جعفر آمد و پرسید: راز این تأخیر چه بود که در همان دفعات اول و دوم درخواست مرا اجابت نفرمودید؟ شیخ در پاسخ فرمودند: من در نیت خویش تردیدی نداشتم؛ لکن با خدای خود عهد بسته بودم که تا به کاری عمل نکرده‌ام، دیگران را بدان توصیه نکنم و پیش از امر به هر معروفی، خود عامل به آن باشم. از آنجا که من بنده‌ای نداشتم و از نظر مالی نیز دستم تنگ بود، در خلال این چند روز وجهی تهیه کردم، بنده‌ای خریدم و در راه خدا آزاد کردم؛ سپس با مولای تو به گفت‌وگو نشستم تا تو را آزاد کند.

فارغ از اینکه عقل منتقد بنده صدور چنین بیانی را از سوی شیخ جعفر شوشتری بعید می‌داند، نکته تاریخی مهم آن است که مرحوم شیخ جعفر شوشتری در سال ۱۳۰۳ هجری قمری رحلت فرموده‌اند؛ در حالی که در آن تاریخ، اساساً نظام برده‌داری و خرید و فروش عبید در آن جغرافیا منسوخ شده بود و مصداق خارجی نداشت. بنابراین یا راوی در انتساب داستان به شیخ جعفر شوشتری دچار خطا شده یا بن‌مایه داستان مخدوش است.

البته این رویکرد غیرنقادانه و تسامح در نقل وقایع، متأسفانه در میان دیگران نیز سابقه دارد. یکی از معاصران که از چهره‌های سرشناس روحانیت هستند، چندی قبل خاطره‌ای نقل کرده بودند مبنی بر اینکه به اتفاق یکی از بزرگان در جایی نشسته بودیم و عبای ایشان با مورچه‌های لب باغچه تماس پیدا کرد. پس از طی مسافتی متوجه حضور مورچه‌ها بر عبای خویش شدند؛ بلافاصله مسیر را بازگشتند و مورچه‌ها را به همان باغچه بازگرداندند. این دست ماجراها را همواره نماد کرامت، رأفت و اخلاق‌مداری تعبیر می‌کنند؛ هرچند فی‌نفسه امری ستودنی است.

آقای اکبری: اتفاقاً بنده نیز در احوالات مرحوم شیخ جعفر مجتهدی به خاطر دارم که در کتاب «لاله‌های ملکوت» آمده بود پس از بازگشت از کوه خضر متوجه شدند مورچه‌ای روی قبایشان مانده است؛ فرمودند این مورچه متعلق به کوه خضر است—آن زمان که کوه خضر بیابانی لم‌یزرع بیش نبود—و مسیر را به‌سختی بازگشتند تا مورچه را در همان نقطه کوه بگذارند.

دکتر حسین‌زاده: کلام شما سبب شد نکته‌ای را بیفزایم؛ بنده این ماجرا را به نحو دیگری درباره مرحوم آقا میرزا جواد آقای تهرانی—که به‌حق انسانی وارسته و مجسمه اخلاق بودند و در برابرشان سر تعظیم فرود می‌آورم—شنیده بودم. از سوی دیگر، در «تذکرةالاولیاء» عطار نیشابوری نیز نظیر همین مضمون درباره یکی از مشایخ صوفیه به چشم می‌خورد. غرض آنکه ممکن است این مضامین داستان‌هایی عبرت‌آموز باشند؛ اما اثبات وقوع آن برای تک‌تک این شخصیت‌ها نیازمند ادله متقن است و نباید هر روایتی را بدون سنجش تاریخی پذیرفت.

همچنین درباره سیره زاهدانه مرحوم آقا میرزا جواد آقای تهرانی، شایان ذکر است در عصری که همگان برای دفن در اماکن متبرکه و حرم مطهر رقابت دارند، ایشان وصیت فرمودند که پیکرشان در آرامستان عمومی بهشت رضا و در کنار سایر اموات به خاک سپرده شود؛ با این نگرش که ارادت به ساحت امام رضا (ع) محدود به قرب و بعد مکانی نیست. این‌گونه خلقیات و تواضع راستین بسیار شایان توجه است.

سومین شاخصه‌ای که شهید حکیم برای حوزه علمیه برمی‌شمارند، پایبندی به «اجتهاد روش‌مند» است.

چهارمین مؤلفه—با توجه به ضیق وقت و نزدیک شدن به وقت اذان، به‌اختصار عرض می‌کنم—«حالت تطوعی، انگیزه خودجوش و ایثارگرانه» در تکالیف حوزوی، تبلیغ دین و اهتمام به امور مسلمین است که از امتیازات درخشان حوزه‌ها قلمداد می‌شود.

پنجمین مبحث، مسئله «استقلال حوزه» است. در تلقی مرحوم شهید سید محمدباقر حکیم از استقلال حوزه‌ها، شباهت محسوسی با دیدگاه‌های جریان سنتی حوزه مشاهده می‌شود؛ زیرا آن پرسش‌ها، دغدغه‌ها و مناقشاتی که امروزه درباره وابستگی یا استقلال نهاد حوزه مطرح است، در سه دهه پیش بدین شکل طرح نمی‌شد. با این حال، ایشان تصریح می‌کنند که اگر استقلال حوزه‌ها وجود نداشت، خیزش و انقلاب امام خمینی هرگز به وقوع نمی‌پیوست؛ رویکرد تحلیلی ایشان در این باب قرابت فراوانی با نگاه علمای سنتی دارد.

ششمین ویژگی، «آمادگی برای جانبازی و فداکاری» (الاستعداد للتضحیة) است؛ تعبیری که منطبق بر کلام حضرت امام خمینی است که فرمودند: اسلام قربانی می‌خواهد و اگر بنا بر فدا شدن در راه اسلام باشد، آرزومندم من نیز در زمره این قربانیان باشم.

پس از برشمردن ویژگی‌ها، شهید حکیم به رسالت‌ها و کارکردهای حوزه علمیه می‌پردازند. در طلیعه این وظایف، بر پایه آیه شریفه «یُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ» [جمعه: ۲]، رسالت «تزکیه نفس» را متوجه حوزویان می‌دانند. دومین کارکرد، «تعلیم و آموزش معارف دین و حکمت» است. سومین مأموریت، رسالت «ابلاغ» است؛ همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: «الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ» [احزاب: ۳۹].

در تبیین حقیقت بلاغ، می‌توان به ذیل آیه شریفه «وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالًا وَعَلَىٰ کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ» [حج: ۲۷] استناد جست. بر اساس روایات، هنگامی که حضرت ابراهیم خلیل (ع) مأمور به ساختن کعبه در سرزمینی بی‌آب و علف شدند—در شرایطی که تنها هاجر و اسماعیل همراه ایشان بودند—عرضه داشتند: بارالها، ندای من در این وادی لم‌یزرع به گوش چه کسی خواهد رسید؟ به ایشان وحی شد: «علیک الأذان و علینا البلاغ»؛ وظیفه تو سردادن ندای حق است و رساندن آن بر عهده ما خواهد بود. شهید حکیم ابلاغ را رسالتی پرمشقت برای حوزه معرفی می‌کنند که حوزویان موظف‌اند وظیفه انذار و هشدار دینی را در سطح جامعه به منصه ظهور برسانند.

چهارمین رسالت، دستیابی به «احکام شرعی» از طریق تحمل مشقت و مرارت استنباط (عناء الاستنباط) و رساندن آن به آحاد مکلفین است؛ سرفصلی که باز هم کاملاً همسو با سنت معهود حوزه‌ها پیش می‌رود.

پنجمین کارکرد، «رویارویی با ستم و طغیان» (مواجهة الظلم و الطغیان) است. در این سرفصل است که تفاوت معنادار شهید حکیم با تفکر سنتی آشکار می‌شود. ایشان در پاسخ به این پرسش که آیا حوزه رسالتی در قیام علیه استبداد، طاغوت و استکبار دارد یا خیر، با صلابت پاسخ مثبت می‌دهند و آن را تکلیفی انکارناپذیر قلمداد می‌کنند.

با وجود این رویکرد انقلابی، ایشان عصر زعامت والد ماجد خویش، مرحوم آیت‌الله‌العظمی حکیم را به‌مثابه دوران زرین حوزه نجف ترسیم می‌کنند؛ تا آنجا که نقل می‌کنند در دیدار با حضرت امام خمینی، ایشان فرموده بودند: بنده با توجه به اقدامات اصلاحی و سازنده‌ای که در عهد مرحوم آقای حکیم صورت پذیرفت، چشم‌انتظار بودم که نهضت و انقلاب اسلامی پیش از ایران در عراق شکوفا شود.

ششمین وظیفه، «جهاد فکری و فرهنگی» است؛ بدین معنا که حوزویان باید نسبت به تحولات و معضلات فکری زمانه آگاه باشند، دردهای جامعه اسلامی و آسیب‌های اخلاقی و رفتاری را شناسایی کنند و در صدد اصلاح آن برآیند.

ایشان در آسیب‌شناسی مأموریت‌های تبلیغی معاصر می‌گفتند: امروز مشاهده می‌شود برخی طلاب با صرف سال‌ها عمر و مشقت بسیار به یادگیری زبان‌های خارجی اهتمام می‌ورزند تا عازم بلاد غربی شوند و برای جمعیتی محدود تبلیغ تشیع کنند. ایشان یادآور می‌شدند: به جای صرف این توان برای جمعیتی انگشت‌شمار، به اردوگاه‌های رانده‌شدگان و آوارگان عراقی بشتابید که هزاران انسان مظلوم و رنج‌دیده در پی مظالم حزب بعث، بدون کمترین مربی دینی و مبلغ رها شده‌اند. این نگاه حاکی از آن است که اولویت‌بندی ایشان متأثر از بحران‌های عینی پیرامون، جنگ تحمیلی و سرنوشت مجاهدان عراقی و همچنین دغدغه احیای حوزه قم و مدرسه دارالحکمه شکل گرفته بود.

درباره شرایط گزینش و ویژگی‌های طلاب، ایشان معتقدند نباید ورود به حوزه امری باری‌به‌هرجهت و بی‌ضابطه باشد. باید ظرفیت‌سنجی دقیقی درباره نیازهای مناطق مختلف، ملیت‌ها و استعدادها صورت پذیرد. داوطلب ورود به حوزه باید انسانی دردمند، آگاه، متعهد و مسئولیت‌پذیر باشد؛ تقوا پیشه کند، راهکارهای تهذیب نفس را بیاموزد، مشقت‌های طلبگی و طلب علم را به جان بخرد و از بینش سیاسی حداقلی برخوردار باشد تا در حصار ناآگاهی نماند. در عین حال، با نگاهی احتیاط‌آمیز نسبت به اموری که وقت طلبه را می‌سوزاند—نظیر سرگرم شدن به نشریات، جراید و کتب متفرقه غیرضروری—هشدار می‌دهند که طلبه نباید از غایت اصلی خویش، که همان تعمیق در درس و بحث است، بازبماند؛ رویکردی که تا حدودی یادآور سلوک مدیران سنتی مدارس علمیه است.

از سایر فصول می‌گذرم و صرفاً نکته‌ای را درباره مقایسه حوزه علمیه قم و نجف عرض می‌کنم تا آشکار شود که نگرش ایشان تا چه حد در امتداد باورهای سنتی قرار دارد و احیاناً با تحلیل‌های جدیدتر فاصله می‌گیرد.

شهید حکیم در مقایسه تاریخی میان دو حوزه نجف و قم معتقدند حوزه نجف به دست شیخ طوسی و پس از هجوم به بغداد و به آتش کشیده شدن کتابخانه و خانه ایشان شکل گرفت؛ واقعه‌ای که شیخ را ناگزیر به هجرت و اقامت در نجف اشرف کرد. در نقطه مقابل، حوزه علمیه قم سابقه کهن‌تری دارد و تکوین آن به دوران استقرار محدثان اشعری‌تبار بازمی‌گردد که پس از ستم حاکمان اموی از کوفه به قم مهاجرت کردند و قبور شماری از آنان در قبرستان شیخان قم موجود است.

ایشان تصریح دارند که حوزه قم پس از عصر اشعری‌ها دچار رکود شد تا آنکه در عهد آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری تجدید حیات یافت؛ اما حوزه نجف از زمان شیخ طوسی تاکنون استمرار داشته است. شهید حکیم اظهار می‌کنند که اگر مصائب حزب بعث رخ نمی‌داد و خط‌مشی مرحوم والد تداوم می‌یافت، حوزه نجف امروز می‌بایست ده‌ها هزار طلبه می‌داشت، نه آنکه شمار آنان به چند صد نفر کاهش یابد.

شهید حکیم باور دارند حوزه نجف پیوستگی تاریخی بی‌وقفه‌ای از عصر شیخ طوسی تاکنون داشته است. البته نقدهایی هم بر این نگاه وارد است؛ مانند نکاتی که برخی گفته‌اند: اولاً بر مبنای هجرت شیخ طوسی باید قدمت آن را هزارساله خواند نه نهصدساله؛ ثانیاً اطلاق عنوان «حوزه هزارساله» بر نجف با واقعیت تاریخی انطباق ندارد؛ چراکه کانون حوزه‌های شیعی همگام با تحولات تاریخی و مهاجرت اعاظم مراجع مدام در گردش بوده است. پیش از شیخ طوسی، در عصر شیخ مفید، کانون علمی در بغداد متمرکز بود؛ سپس با شیخ طوسی در نجف شکل گرفت، در عهد محقق و علامه حلی به حله منتقل شد و بعدها به کربلا و در زمان میرزای شیرازی به سامرا رفت. از این روی، نمی‌توان ادعای پیوستگی هزارساله را برای یک حوزه خاص مطرح کرد.

مقصود بنده این است که شهید حکیم تصویری از پیشینه حوزه نجف ترسیم می‌کنند که فاقد انقطاع است، در حالی که این نگرش با موازین پژوهش‌های تاریخی همخوانی ندارد. چنان‌که دکتر جودت قزوینی نیز در آثار خویش درباره حوزه‌های عصر آل‌بویه تا صفویه متذکر شده‌اند، جغرافیای حوزه‌ها پیوسته میان شهرهای بغداد، حله، کربلا، نجف و دیگر بلاد جابه‌جا شده است؛ لذا پیشینه هزارساله پیوسته برای نجف چندان مقرون به واقعیت نیست. از اطاله کلام پوزش می‌طلبم.

یکی از شرکت‌کنندگان: از توضیحات شما متشکرم؛ اما به هر تقدیر اگر نقطه آغاز را مبدأ محاسبه قرار دهیم، ولو با وجود فترت‌ها و فراز و نشیب‌ها، نمی‌توان اصالت و ریشه‌داری حوزه نجف را انکار کرد. اگر چنین باشد، حوزه علمیه قم نیز در پی یورش مغولان مضمحل شد و به تعبیر شما نباید پیشینه‌ای برای آن قائل بود.

دکتر حسین‌زاده: اتفاقاً پاسخ همین است؛ اگر صرف وجود یک حلقه درسی در گذشته ملاک باشد، می‌توان برای قم نیز سابقه هزار و دویست ساله ادعا کرد و تأسیس مرحوم حاج شیخ را صرفاً «بازتأسیس» نامید!

آقای اکبری: البته شهید حکیم در کتابشان بحث می‌کنند که حوزه قم با حضور اشعری‌ها شکل می‌گیرد؛ به این دلیل که فضای حدیثی حاکم بود. آقای حکیم در کتابشان این‌گونه بیان می‌کنند: «نشئت و پیدایش حوزه علمیه قم بازمی‌گردد به حضور پررنگ اصحاب حدیث از خاندان اشعری در قم». اجازه دهید من چند نکته را عرض کنم...

آقای اکبری: بله؛ نکته دیگر اینکه من هنگام مطالعه این کتاب آقای حکیم شگفت‌زده شدم؛ ایشان می‌فرمودند... یعنی در تأیید فرمایش آقای دکتر حسین‌زاده، بسیار از مشی و حرکت پدرشان تمجید می‌کنند و اظهار می‌دارند که حرکت پدر ما شبیه حرکت امام خمینی بود، در حالی که ما اساساً چنین نگرشی به ماجرا نداریم. سپس خاطره‌ای را نیز نقل می‌کنند مبنی بر اینکه خودِ حضرت امام به من فرمودند: «من در شگفتم که چطور در عراق زودتر از ایران حکومت اسلامی برپا نشد»؛ در حالی که خودِ ایشان باز در همین کتاب ترسیم می‌کنند که اساساً برای پدر ما همه‌چیز در عراق و ملیت عراقی خلاصه می‌شد؛ حتی می‌گفتند اگر قصد راه‌اندازی تشکیلات حزب‌الدعوه را دارید، بررسی کنید و اگر به سود مردم عراق نیست، دست به این اقدام نزنید. یعنی هرچند درست است که آقای حکیم نامه‌نگاری می‌کنند و با اعدام سید قطب و امثال ایشان مخالفت می‌ورزند، اما من هرگز تصور نمی‌کنم که ایشان در آن بافت و زمینه، مانند امام خمینی بیندیشند یا نگاه کنند.
نکته دوم اینکه لازم است به نقش و کنش‌های آیت‌الله سیستانی در این تحولات و اتفاقات هم پرداخته شود که متأسفانه اسناد مکتوب و شفاهی در این زمینه یا وجود ندارد یا اگر هم هست، بسیار اندک است و صراحت و ارتباط مستقیمی با متن حوادث ندارد. البته نقلی شنیدم که شهید حکیم فرموده بودند آیت‌الله سیستانی بزرگ و مرجع ما هستند و حرف ایشان را می‌پذیریم؛ آقای سیستانی هم از آمدن ایشان به عراق استقبال کردند و درباره شهادت ایشان هم پیام دادند؛ ولی چیز دیگری در دست نداریم. درباره خودِ این پیام‌ها هم جای سؤال است که چرا پیام شهادت ایشان به امضای دفتر است و چرا برخی پیام‌های دیگر به امضای خودِ آقای سیستانی؟

آقای عسکری: در لابه‌لای این خاطرات و مستندات، از آنجا که ما در این جلسات به موضوع «حوزه از نگاه اندیشمندان» می‌پردازیم، توقع داریم مباحث مربوط به سنت‌های اصیل حوزوی نیز استخراج شود؛ مثلاً درباره مباحثه، فعالیت‌های تبلیغی و سایر تکالیفی که بر دوش روحانیت قرار داشته، آیا ایشان آراء یا دیدگاه خاصی مطرح فرموده‌اند یا خیر؟ آیا در این باب نکته‌ای به نظرتان رسیده است؟

دکتر حسین‌زاده: ببینید، درباره نکته‌ای که در خصوص سنتی بودن مشی ایشان عرض کردم، باید بگویم بنده صفت «سنتی» را با دقت و عنایت خاصی به کار بردم؛ اصلاً مایل نیستم افراد را بر پایه قضاوت‌های شتاب‌زده ارزیابی کنم، لیکن شواهد حاکی از غلبه شدید سنت بر منش ایشان است. ایشان تصریح می‌کنند که در سنین نوجوانی—حدود دوازده، سیزده یا چهارده‌سالگی—معمم شدند. همچنین درباره شأن و جایگاه کسوت روحانیت با لحنی سخن می‌گویند که گویای وفاداری تمام‌عیارشان به سنن کهن حوزوی است. یا در بحث ساعات درسی، نقل می‌کنند که ما پس از ورود به قم و تأسیس مدارسمان در سطح مقدمات، اهتمام ورزیدیم تا ساعات تدریس دروس اصلی طلاب به جای چهار ساعت، به شش ساعت در روز افزایش یابد؛ با این استدلال که چهار ساعت تدریس، به‌ویژه در مقاطع مقدمات و سطح، ناکافی است. البته در سطوح عالی نظیر درس خارج که طلاب بخش عمده وقت خود را به تحقیق و مباحثه اختصاص می‌دهند، شاید چهار ساعت کفایت کند، ولی در دوره مقدمات برنامه ما بر شش ساعت آموزش روزانه متمرکز بود. افزون بر این، حوزه علمیه در کل سال تحصیلی در مجموع حدود ۱۲۰ روز دایر است که معادل یک‌سوم کل سال می‌شود؛ حال اگر در این مدت اندک نیز تنها به چهار ساعت آموزش بسنده کنیم، بهره علمی ناچیزی نصیب طلاب خواهد شد و ناگزیر باید دست‌کم دو ساعت بر آن افزود تا خروجی ملموسی داشته باشد.

آقای عسکری: درباره تأسیس و شیوه اداره مدارس جدید چطور؟ آیا دیدگاهی داشتند؟ به‌ویژه با تکیه بر تجارب آموزشی که در نجف و بغداد پشت سر گذاشته بودند؟

دکتر حسین‌زاده: ببینید، نکته‌ای در ذهنم بود که پیش‌تر به سبب سکوت جناب آقای اکبری از طرح آن پرهیز داشتم—اگرچه صورت‌بندی و جمع‌بندی آقای اکبری در این موضوعات دقیق‌تر است—اما به گمان بنده، شهید حکیم و جمعی دیگر از معاصران، هنگامی که مفهوم «اصلاح» را به کار می‌برند، میان دو مقوله «اصلاح جامعه» و «اصلاح حوزه» دچار خلط می‌شوند. مراد این نیست که آنان تفاوت این دو را درک نمی‌کردند، بلکه مقصود آن است که تفکیک روش‌مندی میان این دو ساحت قائل نمی‌شدند؛ زیرا مقوله اصلاحات حوزوی، بدان نحو که امروزه در بدنه حوزه‌ها با جریان‌هایی نظیر جریان آقای اکبرنژاد با آن مواجهیم، برای آن نسل مطرح نبود. از این رو وقتی از اصلاح دم می‌زدند، منظورشان تحقق اهداف متعالی اسلام در بستر جامعه بود؛ در این راستا، اگر بستری در حوزه فراهم بود، به تربیت مبلغان همت می‌گماشتند؛ هرچند ایشان تأکید داشتند که نباید توازن به هم بخورد و حوزه صرفاً کارکرد تبلیغی بیابد. تلقی آقای حکیم و هم‌فکرانشان این بود که تأسیس ابزارهای کمک‌آموزشی برای طلاب حوزه از مصادیق اصلاح است، کما اینکه تأسیس مدارس ابتدایی و دبیرستان‌های اسلامی به دست مرحوم کرباسچیان در تهران نیز مصداق اصلاح تلقی می‌شد. آنان تمامی این اقدامات گوناگون را ذیل چتر واحد مفهوم اصلاح تعریف می‌کردند؛ در حالی که ما امروزه هنگام گفت‌وگو از مقوله اصلاحات، مباحث را تفکیک می‌کنیم و می‌پرسیم مراد از اصلاح دقیقاً چیست؛ آیا اصلاح متون درسی مد نظر است یا دگرگونی در نظامات آموزشی و دانشگاهی؟ اما در آن منظومه فکری، چنین تنوعی از تعاریف و تفکیک‌ها لحاظ نشده بود و اصطلاح اصلاح به‌صورت عام و کلی به کار می‌رفت.

یکی از شرکت‌کنندگان: به تعبیری، مفهومی عام بوده و وارد جزئیات و ساختارها نشده‌اند.

دکتر حسین‌زاده: دقیقاً همین‌گونه است. غرض من این است که به عنوان نمونه، مدرسه تأسیس‌شده به دست آقای کرباسچیان را ذیل مفهوم اصلاح مطرح می‌کنند، در شرایطی که آن نهاد یک دبیرستان است؛ یا حوزه‌های علمیه؟

آقای فروغی: این دو اقدام ماهیتی کاملاً ناهمگون دارند؛ مرحوم شیخ محمدرضا مظفر نهادی با روش‌شناسی مدرن با عنوان «کلیة الفقه» در نجف بنیان نهاد، در حالی که جنس عملکرد مرحوم کرباسچیان سنخیت دیگری داشت. اگرچه واژه کلی «اصلاح» بر هر دو اطلاق می‌شود، اما در ساحت واقع دو رویکرد متمایز به شمار می‌روند. آقای حکیم هنگام بحث، این تمایزات ساختاری را تفکیک نمی‌کنند.

آقای اکبری: بنده کاملاً با نظر شما موافقم؛ کما اینکه در بخش‌هایی از کلامشان، اساس جریان‌های نواندیشی دینی را به‌تندی نقد می‌کنند و معتقدند تفکر نومعتزلی که امروزه از آن یاد می‌شود، نه به بالندگی دینی، بلکه به دین‌زدایی از جامعه منتهی می‌شود. نهایتِ نوآوری نظری ایشان همان بحث «عناصر ثابت و متغیر در دین» است که آن را نیز عیناً از استاد خویش، شهید صدر، وام گرفته‌اند و فراتر از این چارچوب، گامی در نواندیشی برنمی‌دارند.

یکی از شرکت‌کنندگان: معمولاً همه تحولات منتدی النشر را به شهید صدر و دیگر بزرگان پیوند می‌زنند و سهم دیگران را نادیده می‌گیرند؛ اما اگر لحن و کلام شهید حکیم را بکاوید، آشکار است که رگه‌هایی از تحول‌خواهی در اندیشه ایشان موج می‌زند و این‌گونه نیست که هیچ مرزی میان حوزه و جامعه قائل نباشند. ایشان در مواجهه با لزوم دگرگونی، صراحتاً به لزوم تغییر در ساختار دروس، الگوهای تدریس و روش‌های تبلیغ اذعان دارند. همچنین در ساحت پیوند با اجتماع، سنت تأسیس کتابخانه‌های عمومی در شهرهای مختلف را کلید زدند و نظارت بر این کتابخانه‌ها را شخصاً عهده‌دار بودند؛ کما اینکه در خاطراتشان تصریح دارند که سرکشی و ارزیابی مستمر این کتابخانه‌ها جزو وظایف ثابت من بود.

آقای اکبری: توجه بفرمایید که در مواجهه با متن کتاب، آقای حکیم در مقام یک نظریه‌پرداز ظاهر نشده‌اند که از صفر تا صد، رساله‌ای منسجم با عنوان «اصلاحات حوزوی از منظر من» تدوین کنند؛ بلکه آن اثر مجموعه‌ای است که از دل سلسله سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های متعدد گردآوری شده است.

دکتر حسین‌زاده: همان‌گونه که سروده‌اند: «هم سؤال از علم خیزد هم جواب»؛ مدعای ما این است که ایشان اصولاً در کانون این پرسش‌های تفکیک‌شده قرار نداشتند تا به مرزبندی آن‌ها بپردازند. شکی نیست که این دغدغه‌ها در ذهن ایشان وجود داشته است، اما تفاوت در این است که ما امروز این تعاریف را به شکل دقیق تفکیک می‌کنیم و می‌پرسیم دامنه اصلاح مد نظر شما کجاست؛ در حالی که ایشان هم‌زمان از اصلاح مدرسه، دانشگاه و حوزه ذیل یک مفهوم واحد سخن می‌گفتند. به نظر بنده، وظیفه پژوهشگر در مواجهه با این ۲۵۰۰ ساعت بیانات، استنباط و استخراج مبانی فکری ایشان است؛ درست همانند کاری که درباره بیانات رهبر شهید یا سایر چهره‌های اثرگذار انجام گرفته است. احساس من این است که نگرش ایشان نسبت به فضای بسته و سنتی نجف تفاوت‌های چشمگیری داشت و چند مرتبه فراتر از نجفی‌ها می‌اندیشیدند که چه‌بسا ناشی از سال‌ها زیست و فعالیت ایشان در ایران بوده باشد.

دکتر حسین‌زاده: خیر، این بالندگی بیش از هر چیز حاصل شاگردی نزد شهید صدر بوده است؛ ایشان شاگرد برجسته شهید صدر بودند. عرض من به معنای تقلیل منزلت ایشان نیست، اما واقعیت این است که حتی اگر خودِ شهید صدر نیز در میانه منازعات اصلاحی امروز حوزه‌های ما حضور می‌یافتند...

آقای فروغی: غرض بنده ترسیم طیف تحول‌خواهی در برابر تصلب سنتی بود؛ اگر یک سوی این طیف را افراد رادیکال بدانیم و در سوی دیگر آن، جریان‌هایی را قرار دهیم که حتی کمترین تغییر در کتب درسی سنتی نظیر شرح لمعه یا کفایةالاصول را برنمی‌تابند، به باور بنده مشی شهید حکیم به سمت سنتی این طیف بسیار نزدیک‌تر است تا سوی دیگر آن.

آقای جزینی‌زاده: بسم‌الله الرحمن الرحیم. سلام علیکم. تشکر می‌کنم؛ از فرمایش‌های شما استفاده کردیم. نکاتی را از دیدگاه‌هایی که ایشان داشتند مطرح فرمودید؛ در مقوله اجتهاد روش‌مند، استقلال حوزه، نگاه فرهنگی و مسائلی از این دست. فارغ از این رفت‌وآمدهایی که اکنون درباره دیدگاه‌های اصلاحی ایشان نسبت به حوزه رد و بدل شد، دو عنوان بیشتر نظر مرا به خود جلب کرد: یکی «اجتهاد روش‌مند» و دیگری «استقلال حوزه». من جست‌وجویی هم انجام دادم و آثار متنوع یا مبنایی و اصولی چندانی از ایشان ندیدم که بتوان از خلال آن، اجتهاد روش‌مند را در آن ابعادی که امروزه مطرح می‌شود به ایشان نسبت داد. گرچه وقت نیز گذشته است، اما علاقه‌مند بودم درباره اجتهاد روش‌مند ایشان نکاتی مطرح شود...
دکتر حسین‌زاده: یعنی اینکه ایشان در مسائل فقهی چه دستاوردی داشته‌اند؟
آقای جزینی‌زاده: بله، در فقه و اصول؛ و همچنین بحث استقلال حوزه، البته در همان حد و سطحی که خود در آن قرار داشتند، نه فراتر از آن؛ اینکه عملکردشان و اموری که احیاناً به انجام رسانده‌اند، تا چه میزان این مقوله را پیش برده و به سرانجام رسانده است.
دکتر حسین‌زاده: درباره اجتهاد ایشان و کتاب‌شناسی‌شان، اگر مطلع باشید، شما بهتر می‌دانید.
مجری: خیر، اگر به پایگاه اطلاع‌رسانی ایشان مراجعه فرمایید، چند کتاب خاص از آقای حکیم وجود دارد که گمان می‌کنم خودِ این آثار نشان از بخشی از تحول‌خواهی ایشان باشد. برای نمونه، کتابی که ایشان در حوزه علوم قرآن به رشته تحریر درآورده‌اند، با این نیت نگاشته شده که به یک کتاب درسی تبدیل شود و حقیقتاً نیز جزو آثار بسیار خوب به شمار می‌رود.
دکتر حسین‌زاده: همان اثری که ناتمام ماند؟
مجری: خیر، آن به اتمام رسید.
یکی از شرکت‌کنندگان: خیر، گمان می‌کنم ادامه کار دیگری بود.
مجری: ایشان کتابی درباره تقیه دارند...
دکتر حسین‌زاده: بله، تقیه در نگاه شیخ مفید.
مجری: بله، تقیه در نگاه شیخ مفید؛ منتهی ایشان آن بحث را بسیار بسط می‌دهند. این مباحث آقای حکیم واقعاً مباحث ارزنده‌ای است؛ یعنی از زاویه دید همان اجتهاد روش‌مند، خروجی‌هایی به همراه دارد.
مجری: ولی یک نکته‌ای وجود دارد، آقای جزینی‌زاده، و آن اینکه به باور من، اساساً هیچ فردی در ایران یا حتی در خودِ عراق، پروژه‌اش این نبوده است که شخصیت آیت‌الله سید محمدباقر حکیم را از این زاویه بررسی و تحلیل کند و خروجی مشخصی از آن ارائه دهد. به عقیده من، ایشان در همان بافتی که شخصیتی سیاسی بوده‌اند و به ایشان التماس دعا داشته‌اند باقی مانده‌اند؛ در حالی که خودِ این، پروژه مطلوبی است که ارزیابی شود آقای حکیم در این ادعایی که مطرح کرده، چه میزان ورود داشته یا نداشته است. من تاکنون ندیده‌ام کسی در این زمینه کار کرده باشد.
مجری: درباره موضوع استقلال نیز آنچه ایشان در کتابشان به تصویر می‌کشند این است که حوزه علمیه وام‌دار هیچ جریان و حکومتی نیست. سپس از پدر بزرگوارشان مثال می‌زنند؛ می‌گویند پدر ما... البته این خاطره نیز جالب است؛ آقای فروغی، در آن مصاحبه این را بیان می‌کنند یا خیر؟ اینکه ملک فیصل، پادشاه عربستان... آقای فروغی، در آن مصاحبه می‌گویند؟
دکتر حسین‌زاده: بله، بله، گفتند.
مجری: وقتی برای نخستین بار به عراق آمد و به حرم مطهر امیرالمؤمنین (ع) مشرف شد، پدر ما، آقا سید محسن حکیم، تشریف بردند. در آنجا حاضر شدند و چند خواسته را مطرح کردند؛ مبنی بر اینکه شیعیان عربستان چنین خواسته‌هایی دارند، آن‌ها را آزار ندهید و به این مطالبات رسیدگی کنید. سال بعد نیز ملک فیصل دوباره آمد و آنجا حضور یافت. سپس به آقای حکیم گفتند شما نیز تشریف بیاورید. ایشان فرمودند: آیا من دکور تزیینیِ ایوان، گنبد و بارگاه امیرالمؤمنین هستم که او به آنجا بیاید و مرا ببیند؟! بار گذشته خواسته‌هایی را مطرح کردیم، گوش فرا ندادید؛ بنابراین ما دیگر نخواهیم آمد. سپس می‌فرمایند معنای این رفتار آن است که ما وام‌دار هیچ‌کس نیستیم و اگر در آینده نیز حکومت اسلامی یا جریانی شکل بگیرد، این‌گونه نخواهد بود که به دلیل وابستگی، به توجیه عملکرد آن‌ها بپردازم؛ بلکه من همچنان در جایگاه ناظر قرار دارم، همچون «مؤسسه مادر»، و شما باید پاسخگوی آن باشید. این هم از این منظر.
آقای جزینی‌زاده: این اصل موضوع شد؛ مبنی بر اینکه بله، ایشان چنین دیدگاهی داشته‌اند.
دکتر حسین‌زاده: یعنی خودِ ایشان چه اقدامی انجام داده‌اند؟
آقای جزینی‌زاده: بله، این تفصیل ماجرا بود. حال اگر خودِ ایشان عملکردی داشته‌اند، در قالب فقهی نیز به همین ترتیب بوده است؛ مثلاً در مواجهه با موضوعی خاص که در دوره‌های اخیر با آن درگیر بوده‌ایم، مسائلی نظیر ولایت فقیه، موضوعات مربوط به حکومت اسلامی، قانون یا هر موضوع دیگری؛ اینکه بگوییم ایشان با این شیوه وارد شدند، مسئله را به گونه‌ای دیگر حل کردند و خروجی جدیدی ارائه دادند و این هم فرایند آن بوده است.
دکتر حسین‌زاده: به نظر می‌رسد توقع و انتظار شما و سقف خواسته‌تان بسیار بالاست!
آقای جزینی‌زاده: من نمی‌خواهم به مبانی اصولیِ خُرد وارد شویم...
مجری: می‌فرمایید آیا در عرصه عمل و در میدان نیز به آن پایبند بوده‌اند؟
مجری: اساساً در این مدتی که من مطالعه می‌کردم، همواره برایم مبهم بوده است که وقتی آقای حکیم وارد عراق می‌شوند، ایده ایشان برای عراق چه بوده است؟ در تمامی مصاحبه‌هایی که دیده‌ام، گفته می‌شود که ایشان طرحی را برای آزادسازی عراق ارائه دادند و بیان کردند که این طرح، چه پیش از صدام و چه پس از آن، باید به این شیوه باشد؛ اما هیچ‌کس از جزئیات آن طرح اطلاعی ندارد! صرفاً می‌گویند این طرح ارائه شد. سپس برخی می‌پرسند آیا به دنبال ریاست‌جمهوری بودند؟ می‌گویند خیر. می‌پرسند به دنبال فلان منصب بودند؟ می‌گویند خیر. پس در پی چه چیزی بودند؟ ایده ایشان چه بود و چگونه می‌خواستند این تعارضات را حل‌وفصل کنند و چه مناسباتی را تدبیر کرده بودند؟ هیچ امر شفافی در این میان وجود ندارد.
دکتر حسین‌زاده: درباره حضرت آیت‌الله جوادی آملی، چون فرمودید با ایشان مقایسه شود؛ حضرت آیت‌الله جوادی در کتاب‌هایشان با تفصیل و با نهایت احترام درباره آقای حکیم سخن گفته‌اند و ایشان را شخصیتی فرهیخته دانسته‌اند. اما نکته‌ای که بیان می‌کردند این بود که برخی از علما نظیر صدرالدین قونوی هستند که کتاب‌هایشان مختصر است و اوراق اندکی دارد؛ به این دلیل که مطالب را از روی آثار دیگران رونویسی نکرده‌اند، بلکه لب و عصاره مطلبی را که بدان دست یافته‌اند نگاشته‌اند. آثاری چون نوشته‌های صدرالدین قونوی بسیار مختصر است؛ اما برخی دیگر این‌گونه نیستند و مجلدات بزرگ و متعددی تألیف کرده‌اند. می‌خواهم عرض کنم حاصل زندگی انسان‌ها نیز همین‌گونه است؛ گاهی باید این پرسش را در برابر خود قرار دهیم—با ادای احترام کامل به آقای حکیم و گذشتگانمان، یا حتی درباره شخص خودم—که در این عمر پنجاه یا صدساله‌ای که سپری شده، آن دو برگ ویژه و متمایز را به من نشان دهید؛ آنچه میان همگان مشترک است که جای خود دارد؛ آن دو برگ، دو جمله یا حتی آن یک واژه ویژه و منحصربه‌فرد خود را نشان دهید که چیست.
آقای جزینی‌زاده: البته من احساس می‌کنم درباره شخصیت ایشان، در خلال مباحثی که مطرح شد، اینکه ایشان در کانون توجه قرار می‌گیرند و درباره‌شان سخن گفته می‌شود، علی‌رغم نکات مثبت و ایجابی موجود، بخشی از آن ناشی از همان هیمنه و اعتبار خاندان حکیم و پدر بزرگوارشان است؛ و الا دیدگاه‌های اصلاحی ایشان در این زمینه را، تا جایی که من شنیده‌ام، شاید دیگران نیز بیان کرده باشند. به هر روی، ایشان به این واسطه برجسته می‌شوند و در حوزه علمیه از اصالت و نوگرایی سخن می‌گویند.
مجری: البته به بحث اصالت و نوگرایی در عمل نرسیدیم. در طرح «شب‌های حوزه»، گام نخست بر این اساس بود که هر شخصیتی را که کتاب مستقلی در این زمینه دارد مبنا قرار دهیم؛ هرچند افرادی نیز هستند که کتابی ندارند ولی در سیره و مباحثشان این موضوعات مشهود است. نکته دوم اینکه بحث «اصالت و نوگرایی» بخش مهمی از کتاب ایشان را تشکیل می‌داد که به تعبیر آقای دکتر حسین‌زاده از جمله مباحث مبهم است؛ یعنی آقای حکیم در نهایت جمع‌بندی روشنی ارائه نمی‌دهند که مقصود نهایی چیست؛ زیرا می‌فرمایند حوزه هم باید اصالت‌های خود را حفظ کند و هم نوگرا باشد؛ اما تصریح می‌کنند که نوگرایی به معنای تجدد نیست و اصالت نیز به معنای بنیادگرایی مذموم غربی نیست. حال وقتی می‌پرسیم پس حقیقت امر چیست، بحث در همین نقطه متوقف می‌شود. البته همان‌گونه که عرض کردم، شاید علت آن باشد که ایشان این مطالب را در سخنرانی‌های گوناگون بیان کرده‌اند و سپس گردآوری شده است؛ اما به هر روی سخن آقای حکیم است.

 


هم‌رسانی

مطالب مرتبط
نظر شما