روحانیت به روایت ایرانیکا؛ «آیت‌الله»

ترجمه‌ی اختصاصی مدخل «آیت‌الله» در دایره‌المعارف ایرانیکا، نوشته‌ی حامد الگار

اشاره.

آنچه در پی می‌آید ترجمه‌ی اختصاصی مدخل «آیت‌الله» در دایره‌المعارف ایرانیکا، نوشته‌ی حامد الگار است. 

***

آیت‌الله (نشانه‌ی خدا) عنوانی افتخاری‌ست که در کاربرد عامیانه به مجتهدان -مشخصاً سرآمدترین آنان- اعطا می‌شود، و احتمالاً در ارجاع به قرآن 41:53: "سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم." این عنوان ناظر بدین معناست که فردِ دارنده‌ی آن، ویژگی‌هایی از تقوا و تحصیلات دارد که اهدافِ خداوند در جهان خلقت را ظاهر می‌سازد. (با عنوان مشابه حجت‌الاسلام مقایسه شود.) این، عنوانی با ریشه‌هایی نه‌چندان دیرپاست که در گذشته‌های دور، نخستین بار توسط حسن‌بن‌مطهر حلی (درگذشت در 1374م./ 776م.) به‌کار برده شد، اما تا دهه‌های اخیر به صورت عام به‌کار نرفت. برخی از زندگی‌نامه‌های کوتاه علمای شیعه در دورانِ مدرن (مانند گنجینه‌ی دانشمندان، حاج شیخ محمد شریف‌راضی، تهران، 1352ش./ 1973م.، 7 جلد) این عنوان را مکرراً درباره‌ی "علما"ی گذشته به‌کار می‌برند، ولی شاهدی بر این‌که افرادِ مورد بحث نزد معاصران‌شان نیز با عنوان "آیت‌الله" شناخته می‌شده‌اند. این عنوان به‌ صورت پراکنده در دهه‌ی 1930م. استفاده شده است، که احتمالاً نتیجه‌ی غیرمستقیمِ اصلاح و تقویتِ نهادِ دینی در قم است که توسط شیخ عبدالکریم حائری (درگذشت در 1355ق./ 1936م.) در واقع، احتمالاً حائری نخستین مجتهدی باشد که با لقبِ آیت‌الله خوانده شده است. (ر.ک. به ریحان الادب، میرزا محمدعلی مدرس، تبریز، ص66.) با ظهور چهره‌های اثرگذار مانند آیت‌الله بروجردی و آیت‌الله کاشانی در دورانِ پس از جنگ، استفاده از این عنوان رواج بیش‌تری یافت، و عملاً تمامی مجتهدان با عنوان آیت‌الله مشخص شدند؛ تا جایی برای مشخص‌کردنِ برجسته‌ترین مجتهد، از عنوان مقایسه‌ای العظمی استفاده شد. [با این‌حال]، حتی این نیز نتوانست که از کاهش ارزشِ این عنوان در سالیان اخیر جلوگیری کند؛ چیزی که بخشی به دلیل آسان‌یاب‌شدنِ این عنوان، و بخشی دیگر به دلیل فرض وظایفی برای آن که از فعالیت‌های سنتی مجتهد بسیار فراتر می‌رود. مشهورترین فردی که تاکنون به عنوان آیت‌الله شناخته شده است، آیت‌الله روح‌االله خمینی است که در پی انقلاب اسلامی 1357ش./ 9-1978م. به امام خمینی شهرت یافته است. به‌نظر می‌رسد لطف آیت‌الله در میان شیعیان لبنان، پاکسان و هند ناشناخته است، و حتی در عراق نیز، تنها به "علما"ی اصلاً ایرانی اطلاق می‌شود. در پایان، باید به این نکته اشاره شود که رواج این عنوان در ایران تا به‌حدی‌ست که حتی برای بزرگانِ دینی اهل سنت نیز به‌کار می‌رود، یعنی برای کسانی که واژگان [دینی]شان کاملاً بیگانه به‌شمار می‌رود.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط