تاریخ شفاهی و کمک به مردم‌سالاری

مروری بر کتاب تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین: گشودن آرشیو گفتاری، نوشته‌ی دیوید کری جونیور

مطلب حاضر به معرفی کتاب تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین: گشودن آرشیو گفتاری، نوشته‌ی دیوید کری جونیور -از مجموعه تاریخ شفاهی انتشارات راتلج- اختصاص دارد. مشخصات انگلیسی اصل اثر چنین است: 

David Carey Jr., Oral History in Latin America Unlocking the Spoken Archive, 2017

***

«تاریخ شفاهی در چنین بافت‌هایی، هم وسیله است و هم هدف؛ شیوه‌ای دموکراتیک برای گردآوری و اشاعهٔ اطلاعات به‌منظور تقویت رشد مردم‌سالاری.»

دربارهٔ نویسنده

دیوید کری جونیور تاریخ‌نگار برجستهٔ آمریکایی و استاد رشتهٔ تاریخ در دانشگاه لویولا (مریلند) است. حوزهٔ تخصصی او تاریخ آمریکای لاتین، به‌ویژه جوامع بومی مایا در گواتمالا، و تاریخ شفاهی است. کری جونیور با بیش از دو دهه فعالیت پژوهشی، آثار متعددی در زمینهٔ تاریخ اجتماعی و فرهنگی آمریکای لاتین تألیف کرده است. از جمله کتاب‌های شناخته‌شدهٔ او می‌توان به «من عدالت می‌خواهم: زنان مایا، دیکتاتورها و جرم در گواتمالا (۱۸۹۸–۱۹۴۴)» اشاره کرد که در سال ۲۰۱۵ موفق به دریافت جایزهٔ برایس وود از انجمن مطالعات آمریکای لاتین شد.

کری جونیور علاقه‌مندی‌های پژوهشی گسترده و متنوعی دارد که موضوعاتی چون قومیت‌های بومی، جنسیت و زنان، تاریخ پزشکی و بهداشت، جرم و مجازات و به‌طور خاص تاریخ شفاهی را دربرمی‌گیرد. او علاوه بر فعالیت دانشگاهی، رویکردی متعهدانه به عدالت اجتماعی دارد و در پروژه‌های تاریخ شفاهی نقش کنشگر-پژوهشگر را ایفا می‌کند. وی سال‌ها با جوامع بومی در گواتمالا زندگی و همکاری کرده و حتی به فراگیری زبان مایایی کاکچیکل برای انجام مصاحبه‌های تاریخ شفاهی پرداخته است. تلاش‌های علمی و میدانی او از سوی نهادهای معتبری چون بنیاد فولبرایت و بنیاد گوگنهایم مورد حمایت قرار گرفته‌اند که حاکی از جایگاه والای او در میان تاریخ‌نگاران معاصر است.

دربارهٔ کتاب

کتاب «تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین: گشودن آرشیو گفتاری» تألیف دیوید کری جونیور، در سال ۲۰۱۷ توسط انتشارات راتلج منتشر شده است. این اثر را می‌توان یک راهنمای جامع (و در عین حال تحلیلی) در حوزهٔ تاریخ شفاهی به‌شمار آورد که به‌طور ویژه بر بافت و تجربهٔ آمریکای لاتین متمرکز است. الساندرو پورتلی، از پیش‌کسوتان نامدار تاریخ شفاهی در جهان، بر این کتاب دیباچه نوشته است؛ حضور نام پورتلی خود گواهی بر اهمیت و اعتبار این اثر در میان متخصصان تاریخ شفاهی است.

کری جونیور در این کتاب یک دستنامهٔ روش‌شناختی برای پژوهشگران تاریخ شفاهی فراهم کرده که در آن چالش‌ها، ظرافت‌ها و ملاحظات کار میدانی در متن متفاوت آمریکای لاتین بررسی می‌شود. تاریخ شفاهی در این منطقه از جهان به‌دلیل پیشینهٔ استعمار و سرکوب، تنوع زبانی-فرهنگی و تجربه‌های گاه خشونت‌بار سیاسی-اجتماعی، با موارد مشابه در ایالات متحده و اروپا تفاوت‌های بنیادینی دارد. نویسنده با وقوف بر این تفاوت‌ها، به مخاطب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان آرشیوهای گفتاری مردمان آمریکای لاتین – یعنی خاطرات شفاهی، روایت‌ها و شهادت‌های آنان – را گردآوری و رمزگشایی کرد. او معتقد است برای فهم درست تاریخ ملت‌هایی که قرن‌ها زیر سلطهٔ استعمار و استبداد بوده‌اند، باید روایت‌های بازماندگان و به‌حاشیه‌رانده‌شدگان را به مرکز پژوهش تاریخی آورد.

این کتاب در واقع دو مأموریت را همزمان پیش می‌برد: از یک سو یک راهنمای عملیاتی «چگونه تاریخ شفاهی انجام دهیم» ارائه می‌کند و از سوی دیگر نگاهی موشکافانه به بافت قدرت، سیاست و فرهنگ در فرایند تاریخ شفاهی می‌اندازد. کری جونیور با بهره‌گیری از نمونه‌های موردی و مطالعه‌های میدانی متنوع در کشورهای گوناگون آمریکای لاتین (از گواتمالا و مکزیک گرفته تا پرو و کلمبیا)، نشان می‌دهد که چگونه باید ضمن رعایت اصول فنّی مصاحبه و مستندسازی، به پیچیدگی‌های اخلاقی و سیاسی کار نیز توجه داشت. برای مثال، در جوامعی که سالیان دراز درگیر خشونت دولتی، جنگ‌های داخلی و بی‌عدالتی اجتماعی بوده‌اند، تاریخ شفاهی فقط گردآوری خاطرات فردی نیست، بلکه تلاشی برای دادخواهی تاریخی و بازگرداندن صدای گمشدهٔ قربانیان و فرودستان به عرصهٔ عمومی است. نویسنده تأکید می‌کند پژوهشگران تاریخ شفاهی در برابر روایت‌شدگان خود مسئولیت اخلاقی دارند؛ آنان باید با فروتنی و حساسیت فرهنگی پا به میدان جوامع محلّی بگذارند، به زبان و فرهنگ مردم احترام بگذارند و روایت آنان را امانت‌دارانه و به‌دور از پیش‌فرض‌های قوم‌مدارانه ثبت و تفسیر کنند.

از دیدگاه منتقدان، کتاب تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین گامی بزرگ در ادبیات این حوزه محسوب می‌شود. به گفتهٔ یکی از تاریخ‌نگاران برجسته، این اثر را می‌توان «دو کتاب مفید در یک جلد» دانست: ترکیبی است از یک راهنمای گام‌به‌گام برای انجام تاریخ شفاهی و نیز یک بررسی ژرف‌اندیشانه دربارهٔ نقش اخلاق، قدرت، زبان و زمینهٔ اجتماعی در شکل‌دهی به فرایند مصاحبه‌ها و روایت‌ها. منتقد دیگری این کتاب را «یک پیروزی» در حوزهٔ تاریخ شفاهی توصیف کرده و آن را سرشار از توصیه‌های عملی ارزشمند، مرور پژوهش‌های میدانی متعدد در منطقه، و نکته‌بینی در موضوعاتی چون طبقه، نژاد، جنسیت، سیاست و حافظه دانسته است. چنین بازخوردهای مثبتی نشان می‌دهد که اثر حاضر هم برای دانشجویان تازه‌کار و هم برای پژوهشگران مجرب، سودمند و الهام‌بخش است.

ساختار کتاب و فصل‌ها

کتاب حاضر در چند فصل سازمان‌دهی شده است که هر یک به جنبه‌ای مهم از کار تاریخ شفاهی می‌پردازد:

1. فصل اول: فنون تاریخ شفاهی – نویسنده در آغاز به ابزارها و تکنیک‌های عملی پژوهش تاریخ شفاهی می‌پردازد. از نحوهٔ آماده‌سازی برای مصاحبه و طراحی پرسش‌ها گرفته تا ایجاد ارتباط مبتنی بر اعتماد با راوی، همه در این فصل مطرح شده است. کری جونیور با اتکا به تجربهٔ خود و دیگر پژوهشگران، توصیه‌هایی دربارهٔ چگونگی گوش‌سپردن فعالانه به روایت راویان و مدیریت مصاحبه در شرایط مختلف ارائه می‌دهد. همچنین روش‌های ضبط دیجیتال، پیاده‌سازی (رونویسی) مصاحبه‌ها و نکاتی برای مستندسازی دقیق خاطرات شفاهی در این بخش بحث شده‌اند.

2. فصل دوم: آرشیوسازی و انتشار – در این فصل بر سرنوشت داده‌های گردآوری‌شده تمرکز می‌شود. اینکه مصاحبه‌ها و خاطرات ضبط‌شده چگونه باید آرشیو و حفاظت شوند و مهم‌تر از آن چگونه در دسترس جامعه قرار گیرند، موضوعات محوری این بخش است. نویسنده راهکارهایی برای سازمان‌دهی آرشیوهای صوتی/تصویری، طبقه‌بندی اطلاعات و حفظ امنیت و محرمانگی داده‌ها مطرح می‌کند. افزون بر این، به مقولهٔ اشاعهٔ نتایج تاریخ شفاهی پرداخته می‌شود: این‌که پژوهشگر چگونه می‌تواند یافته‌های خود را در قالب کتاب، مقاله، مستند یا نمایشگاه در اختیار عموم قرار دهد و بدین ترتیب پیوند بین تاریخ‌نگاری دانشگاهی و افکار عمومی را تقویت کند.

3. فصل سوم: اخلاق، قدرت و کنشگری – تاریخ شفاهی، به‌ویژه در جوامعی با گذشتهٔ استعمارزدگی و سرکوب سیاسی، عرصه‌ای آکنده از ملاحظات اخلاقی و روابط قدرت است. کری جونیور در این فصل، به پرسش‌های حساسی همچون رضایت آگاهانهٔ راویان، حفظ حریم خصوصی، مواجهه با خاطرات دردناک و چگونگی روایت رنج‌ها می‌پردازد. همچنین نقش قدرت در تعامل میان مصاحبه‌گر و مصاحبه‌شونده تحلیل می‌شود؛ برای نمونه، اینکه چگونه جایگاه اجتماعی یا پیشینهٔ فرهنگی پژوهشگر می‌تواند بر روند گفتگو تأثیر بگذارد. بخش مهمی از این فصل به کنشگری اختصاص دارد: نویسنده بر این نکته تأکید می‌کند که تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین اغلب با روحیهٔ عدالت‌خواهانه همراه است و پژوهشگر نمی‌تواند صرفاً ناظری بی‌طرف باشد، بلکه صدای کسانی می‌شود که تاریخ رسمی صدایشان را نادیده گرفته است.

4. فصل چهارم: زبان، اجرا و ترجمه – تنوع زبانی و فرهنگی آمریکای لاتین ایجاب می‌کند که تاریخ‌نگار شفاهی به مسئلهٔ زبان و ترجمه توجه ویژه داشته باشد. در این فصل اهمیت زبان مادری راویان و تأثیر آن بر شیوهٔ بیان خاطرات برجسته می‌شود. کری جونیور مفهوم «اجرا» در بیان شفاهی را تشریح می‌کند؛ بدین معنی که روایت شفاهی صرف انتقال اطلاعات نیست، بلکه نوعی اجرای زندهٔ حافظه و هویت است. او مثال‌هایی از فرهنگ‌های بومی می‌آورد که در آن‌ها شیوهٔ روایت‌گری سنتی (نقل داستان‌ها، آوازها، و آیین‌ها) بخش مهمی از حافظهٔ تاریخی جمعی است. در ادامه، چالش‌های ترجمهٔ مصاحبه‌ها بررسی می‌شود. بسیاری از روایت‌ها ممکن است به زبانی غیر از زبان پژوهشگر (مثلاً اسپانیایی، پرتغالی یا زبان‌های بومی) باشند؛ نویسنده دربارهٔ چگونگی ترجمهٔ دقیق و وفادارانهٔ این روایت‌ها به زبان مقصد، بدون آن‌که ظرایف معنایی و فرهنگی‌شان از دست برود، توصیه‌هایی ارائه می‌دهد.

5. فصل پنجم: تفسیر و حافظه – این بخش به بُعد تحلیلی تاریخ شفاهی اختصاص دارد. پس از گردآوری مصاحبه‌ها، پژوهشگر با انبوهی از داده‌های روایی روبه‌روست که باید مورد تفسیر تاریخی قرار گیرند. کری جونیور روش‌های تحلیل محتوا، مقایسهٔ روایت‌های مختلف و استخراج الگوها و مضامین مشترک را توضیح می‌دهد. او یادآور می‌شود که خاطرات شخصی، همواره تلفیقی از تجربهٔ زیسته و حافظهٔ جمعی هستند؛ بنابراین، درک پس‌زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی هر روایت برای تفسیر درست آن ضروری است. همچنین به مسئلهٔ حافظه و فراموشی پرداخته می‌شود: اینکه چگونه گذر زمان، ضربه‌های روحی یا سازوکارهای دفاعی ذهن می‌توانند خاطرات را تحریف یا کمرنگ کنند. نویسنده تأکید دارد که پژوهشگر تاریخ شفاهی باید ضمن همدلی با راوی، به جایگاه خاطره در زندگی فرد واقف باشد و روایت‌ها را با دقت و نقادی تفسیر کند.

6. فصل ششم: تاریخ شفاهی موضوعی – در این فصل، تمرکز بر پروژه‌های تاریخ شفاهی است که حول موضوعات معین یا گروه‌های اجتماعی خاص سازمان می‌یابند. برای نمونه، تاریخ شفاهی زنان بومی، تاریخ شفاهی کارگران صنعت خاص، یا تاریخ شفاهی یک رویداد سیاسی چشمگیر. کری جونیور نشان می‌دهد که چگونه انتخاب یک محور موضوعی می‌تواند به تعمیق پژوهش بینجامد. او نمونه‌هایی از پروژه‌های موضوع‌محور در آمریکای لاتین را بررسی می‌کند که طی آن‌ها پژوهشگران با تمرکز بر موضوعاتی چون جنسیت، نژاد، طبقه و مقاومت توانسته‌اند زوایای پنهان تاریخ را روشن کنند. این فصل همچنین بر اهمیت همکاری با جوامع محلی و سازمان‌های مردمی در اجرای پروژه‌های موضوعی تأکید می‌کند، چرا که این همکاری‌ها به پژوهشگران کمک می‌کند به شبکه‌های گسترده‌تر راویان و منابع دسترسی پیدا کنند و اطمینان یابند که نتایج کارشان برای خود آن جامعه نیز سودمند است.

7. فصل هفتم: زندگی‌نامهٔ شفاهی و تستیمونیو – واپسین فصل کتاب به یکی از گونه‌های مهم روایت‌گری در سنت تاریخی آمریکای لاتین می‌پردازد: تاریخ‌ شفاهی زندگی‌نامه‌ای و شکل ویژه‌ای از آن که با اصطلاح اسپانیایی تستیمونیو شناخته می‌شود. تستیمونیو به روایت‌هایی اطلاق می‌شود که در آن افراد ستمدیده یا شاهدان وقایع ناگوار، سرگذشت خود را به نمایندگی از جمع بزرگ‌تری بازگو می‌کنند (برای مثال، کتاب مشهور «من، رיגوبرتا منچو» که روایت زندگی یک زن بومی گواتمالایی است). کری جونیور در این فصل توضیح می‌دهد که چگونه زندگی‌نامه‌های شفاهی می‌توانند هم منبع تاریخی و هم سند دادخواهی باشند. او به مواردی اشاره می‌کند که این‌گونه روایت‌ها نقشی اساسی در آشکارسازی حقیقت وقایع تاریخی (نظیر جنایات دوران دیکتاتوری‌ها) و حتی در پیشبرد تلاش‌های عدالت انتقالی (مانند کمیسیون‌های حقیقت‌یاب) داشته‌اند. همچنین چالش‌های کار با این نوع منابع – از جمله شخصی بودن بیش از حد روایت یا قهرمان‌سازی – مطرح و راهبردهایی برای مواجههٔ نقادانه با آن‌ها پیشنهاد شده است.

نتیجه‌گیری: کتاب با یک جمع‌بندی به پایان می‌رسد که در آن کری جونیور وضعیت تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین در قرن بیست و یکم را به تصویر می‌کشد. او ضمن مرور پیشرفت‌ها و دستاوردهای این حوزه در دهه‌های اخیر، به چالش‌های پیش‌روی تاریخ‌نگاران شفاهی نیز اشاره می‌کند؛ چالش‌هایی چون ضرورت دیجیتالی‌کردن آرشیوها، حفاظت از روایت‌ها در برابر تغییرات سیاسی، و آموزش نسل جدید پژوهشگران. نویسنده با لحنی امیدوارانه تأکید می‌کند که تاریخ شفاهی همچنان نقشی کلیدی در بازنگاری تاریخ مردمی آمریکای لاتین دارد و می‌تواند به مثابهٔ پلی میان گذشتهٔ پرفرازونشیب این جوامع و آینده‌ای عادلانه‌تر عمل کند.

سخن پایانی

کتاب «تاریخ شفاهی در آمریکای لاتین: گشودن آرشیو گفتاری» اثری ارزشمند است که نه‌تنها برای متخصصان تاریخ شفاهی، بلکه برای همهٔ علاقمندان به تاریخ و علوم اجتماعی الهام‌بخش خواهد بود. هرچند این کتاب بر آمریکای لاتین تمرکز دارد، آموزه‌ها و تجربه‌های آن برای پژوهشگران سایر کشورها – از جمله ایران – نیز قابل بهره‌برداری است. تأکید کری جونیور بر بازگرداندن صدای گروه‌های به‌حاشیه‌رانده به متن تاریخ و لزوم رفتار مسئولانه و اخلاقی با روایت‌های آنان، درسی مهم برای هر کسی است که در حوزهٔ تاریخ شفاهی فعالیت می‌کند. این معرفی کوتاه، تنها دریچه‌ای به محتوای غنی کتاب گشود؛ مطالعهٔ اصل کتاب برای آن‌هایی که خواهان درک عمیق‌تر روش‌ها و چالش‌های تاریخ شفاهی در دنیای امروز هستند، بسیار سودمند خواهد بود.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط