روحانیت به‌روایت دایره‌المعارف اسلام؛ دو: میرزا حسن آشتیانی

ترجمۀ اختصاصی مدخل میرزا حسن آشتیانی در دایره‌المعارف اسلام (EI2)، نوشتۀ محمدعلی امیرمعزی

اشاره

آنچه در پی می‌آید ترجمۀ اختصاصی مدخل میرزا حسن آشتیانی در ویراست دوم دایره‌المعارف اسلام (Encyclopedia of Islam)، نوشتۀ محمدعلی امیرمعزی است.

***

حاج میرزا حسن آشتیانی (یا محمدحسن) فرزند میرزا جعفر (متوفای ۱۳۱۹ هجری قمری / ۱۹۰۱ میلادی)، مجتهدی ایرانی بود که عمدتاً به سبب نقش محوری و مهمی که در جریان جنبش علیه انحصار تنباکو ایفا کرد، به شهرت رسید. وی مقدمات علوم و آموزش‌های بنیادین خود را در نجف و نزد استادانی همچون شیخ محمدحسن باقر [صاحب جواهر]، شیخ محسن بن خنفر و به‌ویژه شیخ مرتضی انصاری (متوفای ۱۲۸۱ هجری قمری / ۱۸۶۴ میلادی) سپری کرد. میرزا حسن آشتیانی در زمره‌ی نزدیک‌ترین شاگردان شیخ انصاری بود؛ چنان‌که بعدها در جایگاه منشیِ وی به خدمت مشغول شد و به رسم تکریم و ادای احترام به ساحتِ استاد خویش، نام فرزند ارشدش را «مرتضی» نهاد (نک: شریف رازی، ۴:۳۶۳ درباره وی، و ۷:۹۵ درباره شیخ انصاری).

آشتیانی پس از فراغت از تحصیل، روانه‌ی تهران گشت و در آنجا سکنی گزید. وی دیری نپایید که به یکی از برجسته‌ترین مراجع مذهبی مبدل شد؛ تا آنجا که در حقیقت، «سخنگوی» تام‌الاختیارِ میرزا حسن شیرازی (متوفای ۱۳۱۲ هجری قمری / ۱۸۹۴ میلادی) در پایتخت به شمار می‌رفت. میرزا شیرازی که پس از درگذشت شیخ انصاری، مرجع تقلیدِ شیعیان امامیه محسوب می‌شد، در جمادی‌الاول ۱۳۰۹ (دسامبر ۱۸۹۱) مبارزات خود را علیه امتیاز تنباکو که به بریتانیا واگذار شده بود، آغاز کرد (تیموری، ۹۷ به بعد). فتوایی از جانب میرزا شیرازی صادر گشت که مؤمنان را از استعمال تنباکو تا زمانی که تحت انحصار بریتانیاست و این امتیاز برقرار است، منع می‌کرد. میرزا آشتیانی اعتبار و اصالت این فتوا را تأیید نمود و آن را به‌صورت گسترده در سطح پایتخت و سایر شهرهای ایران منتشر ساخت.

این اقدام خشم حاکم قاجار، ناصرالدین شاه (دوران سلطنت ۱۲۶۴–۱۳۱۳ هجری قمری / ۱۸۴۸–۱۸۹۶ میلادی) را برانگیخت. شاه در نامه‌ای تند و غضب‌آلود، آشتیانی را تهدید کرد که چنانچه حمایت خود را از میرزا شیرازی بازپس نگیرد، از تهران اخراج خواهد شد (نک: نامه‌ی مندرج در تیموری، ۱۳۵). آشتیانی بی‌آنکه هراسی به دل راه دهد، شخصاً مقدمات ترک پایتخت را فراهم آورد؛ اما در تاریخ ۳ جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ (۴ ژانویه‌ی ۱۸۹۲)، صدها تن از حامیان وی گرد خانه‌اش تجمع کردند تا مانع از خروج او شوند. این خیزش در سرتاسر شهر گسترش یافت و بسیاری از ساکنان به دست نیروهای دولتی کشته شدند. در پی این حوادث، شاه حکم اخراج خود را پس گرفت و نماینده‌ی خویش، سالار عضدالملک را همراه با هدایایی برای مذاکره نزد آشتیانی فرستاد.

آشتیانی که با حمایت‌های مردمی قدرت یافته بود، مطالبات خود را فراتر برد؛ وی نه تنها خواستار لغو امتیاز تنباکو و تمامی امتیازات اقتصادی اعطاشده به بیگانگان شد، بلکه تأکید کرد که دولت باید خون‌بهای خانواده‌های کشته‌شدگان در جریان خیزش را بپردازد و امنیت تمامی شرکت‌کنندگان در این قیام را تضمین نماید. به استثنای بند مربوط به لغو کلیه‌ی امتیازات، تمامی شروط وی پذیرفته شد. در اواخر همان ماه و پس از اعلام رسمیِ پایانِ امتیاز بریتانیا، میرزا شیرازی از طریق پیام میرزا آشتیانی، بار دیگر استعمال تنباکو را حلال اعلام کرد (اعتمادالسلطنه، ۷۸۴–۷۹۱). برخی ناظران خارجی که شاهد این وقایع بودند، به نقش پنهانی روس‌ها در موفقیتِ پویش علیه امتیاز تنباکو اشاره کرده‌اند، اما منابع موجود صحت چنین فرضیه‌ای را تأیید نمی‌کنند (الگار، ۲۱۸–۲۱۹).

به نظر می‌رسد آشتیانی پس از این پیروزی، بخشی از نفوذ مردمی خود را از دست داد. گزارش شده است که در حوالی سال‌های ۱۳۱۳–۱۳۱۴ هجری قمری (۱۸۹۶–۱۸۹۷ میلادی)، وی همچنان به فعالیت‌های سیاسی خود ادامه می‌داد، هرچند این فعالیت‌ها کمتر جنبه‌ی علنی داشت و تا حدودی مبهم جلوه می‌نمود. پیوندهای او با حلقه‌های قدرت، به‌ویژه با صدراعظم‌های وقت، امین‌السلطان و امین‌الدوله، و همچنین با ظل‌السلطان حاکم اصفهان، و نقش دقیق وی در شورش عربستان (خوزستان)، چندان روشن و مبرهن نیست (ملک‌زاده، ۱:۱۵۰ به بعد؛ دولت‌آبادی، ۱:۱۲۰ به بعد؛ کاظم‌زاده، ۳۰۹).

او در تاریخ ۲۸ جمادی‌الاول ۱۳۱۹ (۱۲ اوت ۱۹۰۱) در تهران درگذشت. پیکر وی با شکوه فراوان برای دفن به نجف انتقال یافت. از آشتیانی چهار پسر به جای ماند که همگی به تأسی از پدر، در زمره‌ی عالمان دین درآمدند؛ سه تن از آنان کنشگران سیاسیِ صاحب‌اهمیتی نیز بودند (الگار، آشتیانی، ۲:۸۵۰). میرزا آشتیانی رسالات متعددی در موضوعات مختلف حقوقی و فقهی از جمله حقوق مالکیت، اراضی مزروعی و مسائل مربوط به لباس و پوشش به رشته‌ی تحریر درآورد. همچنین شرح مشهور وی بر کتاب «فرائد الاصول» اثر مرتضی انصاری، تحت عنوان «بحر الفوائد فی شرح الفرائد»، از آثار برجسته‌ی او به شمار می‌رود (نک: مجموعه‌ی آثار حاج میرزا حسن آشتیانی، ۲ جلد، قم ۱۴۰۱/۱۹۸۰).

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط