پوستر به‌سان سلاح

معرفی کتاب "روی دیوار: پوسترهای سیاسی در جنگ داخلی لبنان"

«Off the Wall: Political Posters of the Lebanese Civil War» («روی دیوار: پوسترهای سیاسی جنگ داخلی لبنان») کتابی پژوهشی و مصور دربارهٔ پوسترهای سیاسی در دوران جنگ داخلی لبنان است. این کتاب نوشتهٔ زینا مَعاصری (Zeina Maasri) است و در سال ۲۰۰۹ توسط انتشارات I.B. Tauris در لندن منتشر شده است. موضوع کتاب بررسی چگونگی بازنمایی کشمکش‌ها و هویت‌های سیاسی در قالب پوسترهای تبلیغاتی طی جنگ داخلی ۱۵ سالهٔ لبنان (۱۹۷۵–۱۹۹۰) است. در ادامه، ابتدا به معرفی نویسنده و سپس به محتوای کتاب، ساختار فصل‌ها و نکات برجستهٔ هر فصل می‌پردازیم. همچنین به موفقیت‌ها و بازتاب‌های این کتاب در محافل مختلف اشاره خواهد شد.

دربارهٔ نویسنده کتاب

زینا معاصری طراح گرافیک و پژوهشگر لبنانی است. او سال‌ها به مطالعهٔ پیوندهای میان هنر گرافیک و سیاست در جهان عرب اشتغال داشته است. معاصری مدرک استادیاری طراحی گرافیک از دانشگاه آمریکایی بیروت را داشته و در همین دانشگاه به تدریس تاریخ طراحی و فرهنگ بصری پرداخته است. زمینهٔ علاقهٔ اصلی وی فرهنگ بصری و سیاست‌های تصویری در جهان پس از استعمار، به‌ویژه خاورمیانهٔ عربی است. از سال ۲۰۰۴، معاصری به‌طور ویژه پژوهشی را پیرامون پوسترهای سیاسی جنگ داخلی لبنان آغاز کرد. حاصل این پژوهش، گردآوری مجموعه‌ای کم‌نظیر از صدها پوستر دوران جنگ و ایجاد یک آرشیو دیجیتال عمومی با عنوان «نشانه‌های نزاع» (Signs of Conflict) بود که در کتابخانهٔ دانشگاه آمریکایی بیروت در دسترس قرار گرفت.

زینا معاصری علاوه بر فعالیت‌های دانشگاهی، به‌عنوان طراح گرافیک نیز شناخته می‌شود و در پروژه‌های فرهنگی مختلف مشارکت داشته است. او نمایشگاه سیاری با نام «نشانه‌های نزاع» را که به پوسترهای جنگ لبنان اختصاص داشت در سال ۲۰۰۸ برگزار کرد؛ این نمایشگاه مورد توجه گسترده قرار گرفت و به درک عمومی عمیق‌تر از هنر پوستر در context جنگ انجامید. همچنین معاصری در تدوین و طراحی گرافیکی چندین کتاب و نشریه هنری همکاری داشته است. از افتخارات حرفه‌ای او می‌توان به کسب جایزهٔ «یکی از زیباترین کتاب‌های سوئیس» در سال ۲۰۰۵ به‌خاطر طراحی کتاب Territoire Méditerranée اشاره کرد. مجموعهٔ تجربیات علمی و هنری زینا معاصری باعث شده است که او با دیدی منتقدانه و چندبعدی به موضوع پوسترهای سیاسی بنگرد و در کتاب «Off the Wall» این دیدگاه را به‌شکل یک پژوهش منسجم عرضه کند.

دربارهٔ کتاب و زمینهٔ تاریخی آن

«Off the Wall: Political Posters of the Lebanese Civil War» اولین مطالعهٔ جامع و نظری دربارهٔ پوسترهای سیاسی جنگ داخلی لبنان به‌شمار می‌رود. پیش از انتشار این کتاب، پوسترهای جنگ لبنان عمدتاً به‌عنوان اقلام پراکندهٔ تبلیغاتی در حاشیهٔ تاریخ سیاسی بررسی می‌شدند و پژوهش منسجمی که به تحلیل نظام‌مند آن‌ها بپردازد وجود نداشت. زینا معاصری با تکیه بر تخصص خود در طراحی گرافیک و مطالعات فرهنگ بصری، در این کتاب دریچه‌ای تازه به این موضوع می‌گشاید. او نشان می‌دهد که پوسترهای دوران جنگ لبنان صرفاً اوراقی تبلیغاتی برای پروپاگاندا نبودند، بلکه آیینه‌ای از هویت‌ها و روایت‌های جمعی زمانهٔ خود و حتی ابزاری برای شکل‌دادن به آن هویت‌ها بوده‌اند.

جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵–۱۹۹۰) یک جنگ چندجانبه و پیچیده بود که جامعهٔ لبنان را به گروه‌ها و جناح‌های متعدد سیاسی–مذهبی تقسیم کرد. در خلأ اقتدار مرکزی نیرومند در آن دوران، هر حزب و گروه شبه‌نظامی برای خود رسانه‌های تبلیغاتی مستقلی داشت و پوسترهای دیواری یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیام‌رسانی آنان محسوب می‌شد. خیابان‌ها و دیوارهای بیروت و سایر شهرها در طی سال‌های جنگ مملو از پوسترهای رنگارنگ جناح‌های مختلف شد؛ از پوسترهای حزب فالانژ (کتائب) وابسته به مسیحیان مارونی گرفته تا اعلان‌های جنبش شیعی اَمَل و حزب‌الله، و از آثار گرافیکی سازمان‌های چپ‌گرا و کمونیست تا اعلامیه‌های تصویری سازمان آزادی‌بخش فلسطین. هر یک از این پوسترها تکه‌ای از پازل جنگ را روایت می‌کردند و در عین حال خود عرصهٔ رقابت نمادین میان گروه‌ها بودند. به بیان دیگر، تصاویر و شعارهای روی دیوار، هم بازتاب‌دهندهٔ رقابت‌های سیاسی بودند و هم خود به میدان دیگری برای ادامهٔ آن رقابت‌ها تبدیل می‌شدند.

معاصری در مقدمهٔ کتاب استدلال می‌کند که چارچوب‌های مرسوم مطالعهٔ تبلیغات سیاسی – که اغلب میان دو قطب «تبلیغات حکومتی» در برابر «کنشگری مردمی» تمایز قائل می‌شوند – برای درک وضعیت لبنان کارآمد نیستند. برخلاف بسیاری از جنگ‌ها، در لبنان دولتی یکپارچه وجود نداشت که انحصار دستگاه تبلیغاتی را در دست داشته باشد و ایدئولوژی واحدی را ترویج کند. همچنین، نمی‌توان همهٔ جناح‌های درگیر را صرفاً جنبش‌هایی مردمی و خودجوش دانست؛ بسیاری احزاب شبه‌نظامی سازمان‌یافته و دارای پشتوانه‌های خارجی بودند. در چنین شرایطی، پوسترهای سیاسی نه کاملاً ابزار تبلیغات تحمیلی از بالا بودند و نه صرفاً بیانیه‌های معصومانهٔ جنبش‌های مردمی. زینا معاصری با بهره‌گیری از نظریات اندیشمندانی چون میشل فوکو، رولان بارت، استوارت هال و دیگر نظریه‌پردازان فرهنگ و ارتباطات، رویکردی بدیل را پیشنهاد می‌کند: او پوسترهای جنگ لبنان را به‌مثابهٔ میدان‌های نمادین کشمکش هژمونیک بررسی می‌کند؛ یعنی فضایی که در آن هر گروه تلاش دارد روایت و هویت خود را بر فضای عمومی حاکم کند و گفتمان رقیب را به حاشیه براند. این دیدگاه، محور نظری کتاب را تشکیل می‌دهد و در فصل‌های مختلف به اشکال گوناگون آزموده و تبیین می‌شود.

لازم به ذکر است که کتاب دارای پیش‌گفتاری به قلم فواز طرابلسی (تاریخ‌نگار و نویسندهٔ برجستهٔ لبنانی) است. طرابلسی در مقدمهٔ خود بر اهمیت تصاویر در متن یک سرزمین جنگ‌زده تأکید می‌کند و حتی از ماجرایی واقعی یاد می‌کند که چگونه یک خارجی (روزنامه‌نگار مشهور، کریستوفر هیچنز) تنها به‌خاطر مخدوش کردن یک پوستر سیاسی در بیروت با واکنش تند مردم محلی روبه‌رو شد. این روایت نشان می‌دهد که در بستر نزاع لبنان، پوسترها صرفاً کاغذهای روی دیوار نبودند، بلکه سلاح‌هایی نمادین به‌شمار می‌رفتند که تجاوز به آن‌ها می‌توانست به‌منزلهٔ تجاوز به یک آرمان یا هویت جمعی تلقی شود.

به طور خلاصه، «Off the Wall» با فراهم آوردن پس‌زمینهٔ تاریخی مختصر از جنگ لبنان و تبیین چارچوب نظری قدرتمند، به سراغ بررسی مصداقی پوسترها می‌رود و روشن می‌کند که چگونه زبان تصویری هر جناح سیاسی، داستان‌گوی آرمان‌ها و دشمنی‌هایش بوده است.

او نشان می‌دهد که پوسترهای دوران جنگ لبنان صرفاً اوراقی تبلیغاتی برای پروپاگاندا نبودند، بلکه آیینه‌ای از هویت‌ها و روایت‌های جمعی زمانهٔ خود و حتی ابزاری برای شکل‌دادن به آن هویت‌ها بوده‌اند.

ساختار کتاب و فصل‌ها

کتاب «Off the Wall: Political Posters of the Lebanese Civil War» در قالب چند فصل و بخش تنظیم شده که هر کدام به جنبه‌ای از موضوع می‌پردازند. در ادامه، مروری بر ساختار کتاب و فصل‌های آن خواهیم داشت:

• فصل آغازین (مقدمه نظری) – با عنوان «پوستر سیاسی به‌مثابه میدان نمادین کشمکش»، چارچوب نظری پژوهش را پایه‌ریزی می‌کند. در این فصل، معاصری مفاهیم کلیدی خود را معرفی و تعریف می‌کند؛ از جمله مفهوم «گفتمان» در بستر رسانه‌های تصویری، ایدهٔ «هژمونی» و چگونگی پیوند آن با تصاویر، و نیز سازوکار «بیان‌گری» در پوسترهای انقلابی. نویسنده استدلال می‌کند که برای فهم پوسترهای لبنانی باید آن‌ها را نتیجهٔ فرآیند پیچیدهٔ ارتباطی و هویت‌سازی دانست که در آن نه‌تنها واحدهای تبلیغاتی احزاب، بلکه هنرمندان و حتی مردم عادی نقش داشته‌اند. این پوسترها به منزلهٔ ردپای منجمد‌شده‌ای از تخیلات جمعی، ترس‌ها، آرزوها و دشمن‌پنداری‌های گروه‌های مختلف هستند. همچنین به‌دلیل نبود روایت مسلط واحد در لبنان، سبک‌ها و مضامین پوسترها متنوع و چندصدایی است. این فصل اگرچه تا حدی آکادمیک و سنگین است، اما بنیان نظری مستحکمی برای فصول بعدی فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد چرا باید از منظر مطالعات فرهنگی و نشانه‌شناسی به این تصاویر نگریست.

• فصل دوم: روزشمار گرافیکی جنگ – این بخش به‌شکل گونه‌ای گاه‌شمار تصویری به وقایع مهم جنگ داخلی از آغاز تا پایان می‌پردازد. معاصری در این فصل برای هر سال از سال‌های ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ حداقل یک پوستر شاخص را انتخاب کرده و آن را همراه با شرح وقایع همان سال به خواننده ارائه می‌دهد. این شیوهٔ ارائه به خواننده امکان می‌دهد که سیر تحول جنگ و تغییر در لحن و سبک پوسترها را به‌طور همزمان دنبال کند. به عنوان نمونه، پوسترهای نخستین سال‌های جنگ با تصاویری از شروع درگیری‌ها و شکل‌گیری هویت‌های متخاصم همراه‌اند، در حالی که پوسترهای اواخر دههٔ ۱۹۸۰ فضای کاملاً متفاوتی از خستگی جنگ و آرزوی صلح را منعکس می‌کنند. افزون بر این، در فصل دوم معرفی کوتاهی از هر یک از گروه‌ها و احزاب درگیر جنگ ارائه شده است. خواننده با مطالعهٔ این قسمت با ۲۰ جناح سیاسی–نظامی مختلف – از حزب راست‌گرای کتائب و شبه‌نظامیان وابسته‌اش (نیروهای لبنانی) گرفته تا سازمان‌های چپ نظیر حزب کمونیست لبنان، جنبش‌های فلسطینی حاضر در لبنان مانند فتح و جبهه‌های متعدد، و نیز جنبش‌های اسلام‌گرای شیعه – آشنا می‌شود. اطلاعات تاریخی مختصر دربارهٔ هر گروه، به فهم بهتر محتوای پوسترهایشان در فصول بعد کمک می‌کند. این فصل در واقع نقش ستون فقرات تاریخی کتاب را ایفا می‌کند که زمینه را برای تحلیل‌های موضوعی فراهم می‌سازد.

• فصل سوم: پدیدآورندگان، سبک‌ها و پیوندها – یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب به شمار می‌آید که در آن به چگونگی خلق پوسترها و تأثیرات متقابل هنری پرداخته شده است. معاصری در این فصل فرایند تولید پوسترهای سیاسی را واکاوی می‌کند و نشان می‌دهد که این آثار چگونه و توسط چه کسانی طراحی می‌شدند. برخلاف تصور رایج که پوسترهای جنگی را محصول تبلیغاتچی‌های گمنام حزبی می‌داند، در لبنان بسیاری از هنرمندان و طراحان سرشناس در شکل‌گیری گرافیک جنگ نقش داشتند. برای نمونه، رفیق شرف نقاش شناخته‌شدهٔ لبنانی برای جنبش امل پوستر طراحی می‌کرد؛ پل غیراغوسیان (Paul Guiragossian) که امروز از بزرگان هنر نقاشی مدرن عرب محسوب می‌شود، طرح‌هایی برای پوسترهای حزب کمونیست ارائه داده بود؛ اسماعیل شموط هنرمند فلسطینی نامدار، پوسترهای شاخهٔ لبنان سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) را می‌آفرید؛ پی‌یر صادق کارتونیست معروف لبنانی، با کاریکاتورها و طرح‌هایش به تبلیغات حزب راست‌گرای نیروهای لبنانی (فالانژ) خدمت می‌کرد؛ و هنرمندانی نظیر جمیل مولهب، کمیل هوا، عارف الریّس، وجهی ناهض و دیگران هر یک با گرایش به جناحی، هنر خود را در خدمت بیان ایدئولوژی‌های زمان جنگ قرار داده بودند. معاصری با ارائهٔ این نمونه‌ها استدلال می‌کند که مرز روشنی میان هنر و تبلیغات سیاسی در جامعهٔ جنگ‌زدهٔ لبنان وجود نداشت و بسیاری از هنرمندان طراز اول، آگاهانه یا نا‌آگاهانه، در شکل‌دهی به گفتمان سیاسی و حتی مسیر تاریخ خشونت‌بار کشور سهیم بودند.

• در ادامهٔ فصل سوم، پیوندهای زیبایی‌شناختی میان جنبش‌های مختلف منطقه‌ای و جهانی بررسی می‌شود. یکی از نکات درخور توجه، تأثیرپذیری متقابل جنبش‌های انقلابی است که در طراحی پوسترها بازتاب یافته است. برای مثال، معاصری ردّ پای سبک‌های گرافیکی آمریکای لاتین را در برخی پوسترهای لبنانی نشان می‌دهد؛ این نفوذ عمدتاً از طریق سازمان‌هایی نظیر OSPAAAL (سازمان همبستگی با ملت‌های آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین که در دههٔ ۶۰ در کوبا برای ترویج مبارزات ضد امپریالیستی تأسیس شده بود) صورت می‌گرفت. نمادها و شعارهای مبارزهٔ ضدسرمایه‌داری و ضد استعمار که در پوسترهای انقلابی کوبا و سایر کشورها رواج داشت، به شکلی خلاقانه در پوسترهای چپ‌های لبنان بازتولید می‌شد. همچنین پیوندهای تصویری و ایدئولوژیکی میان انقلاب ایران و جنبش‌های مقاومت لبنان (نظیر حزب‌الله) و نیز میان مبارزان فلسطینی و هنرمندان انقلابی جهان بررسی شده است. معاصری به نکات جالبی اشاره می‌کند، از جمله اینکه چگونه برخی طراحان لبنانی تجربهٔ طراحی کتاب‌های کودک یا نقاشی‌های دیواری (یافته‌ها) را به دنیای پوسترهای انقلابی آوردند و از فرم‌های بصری عامه‌پسند برای انتقال پیام‌های سیاسی بهره گرفتند. نتیجهٔ کلی بحث در فصل سوم این است که هنر پوستر جنگ لبنان نه یک کپی صرف از الگوهای غربی بود و نه یک پدیدهٔ کاملاً بومی و منفک؛ بلکه شبکه‌ای از تأثیرات محلی و فرامحلی در آن دخیل بودند و همین امر غنای بصری و چندلایگی معنایی آن را رقم زده است.

برخلاف بسیاری از جنگ‌ها، در لبنان دولتی یکپارچه وجود نداشت که انحصار دستگاه تبلیغاتی را در دست داشته باشد و ایدئولوژی واحدی را ترویج کند. همچنین، نمی‌توان همهٔ جناح‌های درگیر را صرفاً جنبش‌هایی مردمی و خودجوش دانست؛ بسیاری احزاب شبه‌نظامی سازمان‌یافته و دارای پشتوانه‌های خارجی بودند. در چنین شرایطی، پوسترهای سیاسی نه کاملاً ابزار تبلیغات تحمیلی از بالا بودند و نه صرفاً بیانیه‌های معصومانهٔ جنبش‌های مردمی. زینا معاصری با بهره‌گیری از نظریات اندیشمندانی چون میشل فوکو، رولان بارت، استوارت هال و دیگر نظریه‌پردازان فرهنگ و ارتباطات، رویکردی بدیل را پیشنهاد می‌کند: او پوسترهای جنگ لبنان را به‌مثابهٔ میدان‌های نمادین کشمکش هژمونیک بررسی می‌کند؛ یعنی فضایی که در آن هر گروه تلاش دارد روایت و هویت خود را بر فضای عمومی حاکم کند و گفتمان رقیب را به حاشیه براند.

• فصول چهارم تا هفتم: مضامین و نمادهای کلیدی – بخش پایانی کتاب به‌جای ترتیب زمانی یا روایی، بر پایهٔ موضوعات محوری سازمان‌دهی شده است. معاصری با مطالعهٔ صدها پوستر، چهار مضمون عمده را شناسایی کرده که در سراسر طیف‌های سیاسی لبنان تکرار می‌شوند و نقش اساسی در فرهنگ بصری آن دوران دارند. هر یک از این مضامین در فصلی جداگانه مورد بحث قرار گرفته و نمونه‌های تصویری متعددی برای آن‌ها آورده شده است:

  • رهبری (تصویر رهبران کاریزماتیک) – فصل مربوط به Leadership به بررسی پدیدهٔ «زعیم» و پرسونای رهبر در پوسترهای جنگ اختصاص دارد. در فرهنگ سیاسی لبنان، «زعیم» به رهبر کاریزماتیک و پدرگونه‌ای اطلاق می‌شود که مریدانش او را محور وفاداری می‌دانند. معاصری نشان می‌دهد که چگونه چهرهٔ رهبران سیاسی–نظامی دههٔ ۷۰ و ۸۰ (از جمله بشیر جمیل رهبر جوان میلیشیای راست‌گرا، سید موسی صدر روحانی شیعه و بنیان‌گذار حرکت امل، و کمال جنبلاط رهبر دروزی و سوسیالیست) به شمایلی نمادین در پوسترها بدل شدند. تصاویر این رهبران که اغلب پس از مرگ‌شان تبدیل به اسطوره شدند، بر دیوارهای مناطق نفوذ هر جناح حضوری پررنگ یافت. در این فصل تحلیل می‌شود که چگونه چهره‌سازی از رهبران به ایجاد مشروعیت برای گروه‌ها کمک می‌کرد؛ رهبر به‌عنوان تجسم آرمان گروه، در پوسترها جایگاه قهرمان می‌یافت و حیات پس از مرگ او در حافظهٔ جمعی با همین تصاویر تضمین می‌شد.

  • یادبود و بزرگداشت – فصل Commemoration به فرهنگ یادمان‌سازی و بزرگداشت رویدادها و شخصیت‌ها از طریق پوستر می‌پردازد. در خلال جنگ، هر گروه سیاسی برای تثبیت روایت خود از تاریخ، تقویم مناسبت‌های ویژه‌ای داشت که با پوستر آن‌ها را زنده نگه می‌داشت. این مناسبت‌ها شامل سالگرد تأسیس احزاب، زادروز بنیان‌گذاران جنبش‌ها، پیروزی‌ها یا تراژدی‌های تاریخی (نظیر نبردها، کشتارها و وقایع سرنوشت‌ساز) بود. در پوسترهای این فصل می‌بینیم که چگونه یک واقعه واحد از سوی جناح‌های مختلف روایتی متفاوت پیدا می‌کرد؛ برای مثال، حادثهٔ ۱۳ آوریل ۱۹۷۵ (کمین نیروهای کتائب به اتوبوس حامل فلسطینیان در عین‌الرمانه که جرقهٔ آغاز جنگ شناخته می‌شود) به دو شکل کاملاً متضاد دستمایهٔ پوستر شده است: نیروهای لبنانی سال‌ها بعد پوستر یادبودی منتشر کردند با شعار «۱۳ آوریل، سپیده‌دم آزادی» که این درگیری خونین را چون نقطهٔ افتخار و آغاز رستگاری ملی قلمداد می‌کرد، در حالی که جبههٔ آزادی‌بخش عربی (وابسته به سازمان آزادی‌بخش فلسطین) پوستر دیگری طراحی کرد که واقعهٔ عین‌الرمانه را دنباله‌ای بر فاجعهٔ اشغال فلسطین در ۱۹۴۸ نشان می‌داد و آن را به روایتی از ظلم مستمر بر مردم عرب تبدیل می‌کرد. این مثال‌ها نشان می‌دهد که پوسترهای یادبود چگونه بستری برای جنگ روایت‌ها بوده‌اند؛ هر طرف تلاش می‌کرده از رهگذر بزرگداشت گذشته، مشروعیتی برای خود و پاسخی به روایت رقیب بسازد.

• • شهادت و شهیدسازی – یکی از فصل‌های بسیار تاثیرگذار کتاب مربوط به Martyrdom (شهادت) است. فرهنگ شهادت‌طلبی و تصویر شهید از عناصر مشترک در پوسترهای اغلب گروه‌های درگیر جنگ لبنان بوده است. معاصری توضیح می‌دهد که چگونه هر جناح برای تکریم افرادی که در راه آرمان‌شان کشته شده بودند، الگوی بصری نسبتاً مشابهی به کار می‌برد: معمولاً تصویری پرتره از شهید، به‌همراه نام و تاریخ و محل کشته‌شدن او، در پس‌زمینه‌ای از نمادهای ملی یا ایدئولوژیک مربوط به آن گروه. این پوسترهای ترحیمی–تبلیغاتی گاه ساده و شبیه آگهی ترحیم سنتی طراحی می‌شدند و گاه با ترکیبی هنرمندانه‌تر از سمبل‌ها و رنگ‌ها، شهادت را به‌مثابه مفهومی والاتر به نمایش می‌گذاشتند. از دیدگاه جامعه‌شناختی، این فصل نشان می‌دهد که شهیدان گمنام چگونه به سرمایه‌ای نمادین برای گروه تبدیل می‌شدند و تصویر آنان بر دیوار، گواهی بر فداکاری گروه و حقانیت مبارزه‌اش بود. البته نحوهٔ نمایش شهادت بسته به ایدئولوژی هر گروه تفاوت داشت؛ برای مثال در پوسترهای حزب‌الله بُعد مذهبی و آخرت‌شناختی شهادت (نظیر بهشت، ایمان دینی و مفاهیم شیعی همچون کربلا) بسیار پررنگ است، در حالی که در گروه‌های چپ‌گرا یا ملی‌گرا، شهادت بیش‌تر رنگ‌وبوی میهن‌دوستانه و انقلابی دارد تا مذهبی. یکی از کشفیات جالب معاصری در این فصل، یافتن مجموعه‌ای از پوسترهای متعلق به حزب سوسیالیست‌های ملی سوری (SSNP) است که روی آنها تصاویری واقعی از داوطلبان عملیات انتحاری آن حزب نقش بسته بود. این افراد پیش از انجام عملیات، عکس پرتره و وصیت‌نامهٔ کوتاهی از خود ثبت کرده بودند و پس از انجام عملیات و جان‌باختن، تصویر و وصیتشان به‌شکل پوستر در خیابان‌های بیروت منتشر می‌شد. چنین اسنادی به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه پوستر، آخرین حلقه از زندگی یک «شهادت‌طلب» و رساندن پیام او به جامعه بوده است.

  • تعلق و هویت‌جمعی – آخرین مضمون محوری کتاب، Belonging (تعلق) است که به چگونگی تعریف «ما» و «دیگران» در آینهٔ تصاویر می‌پردازد. جنگ داخلی لبنان علاوه بر نبرد فیزیکی، نبردی بر سر هویت ملی و گروهی نیز بود. هر گروه در تلاش بود تا مرز میان خودی و دشمن را پررنگ کند و به پیروانش احساس هویت و تعلق محکمی بدهد. معاصری با تحلیل مجموعه‌ای از پوسترها نشان می‌دهد که زبان تصویر چگونه در خدمت این مرزبندی هویتی قرار گرفت. برای نمونه، در یکی از پوسترهای جناح راست موسوم به جبههٔ لبنانی (متشکل از فالانژها و هم‌پیمانانشان)، دشمنان عرب با تصویری موهن نشان داده شده‌اند: توده‌ای از انسان‌های ریزاندام شبیه مورچه که «اقوام عرب بربر» توصیف شده‌اند و در مقابل، یک بنای عظیم و نیمه‌ویران با نقشهٔ لبنان بر خود، در حال پایمال کردنشان است. این تصویر به‌صراحت پیامی از برتری‌جویی ملی‌گرایانهٔ لبنانی در برابر اعراب منطقه می‌دهد و دشمن را موجودی پست و متجاوز معرفی می‌کند. از سوی دیگر، برخی پوسترهای جناح‌های چپ و فلسطینی، دشمن را امپریالیسم جهانی یا صهیونیسم ترسیم می‌کنند و با زبان تصویری استعاری (مثلاً سوزاندن پرچم اسرائیل یا آمریکا، یا تطبیق نمادهای نازیسم با صهیونیسم) مخاطب را به یک هویت مبارز فراملی و ضداستعماری فرا می‌خوانند. مفهوم تعلق در این پوسترها فقط در تقابل با «دیگری» خلاصه نمی‌شد، بلکه تعریف «خود» و رابطهٔ مردم با میهن یا جامعهٔ آرمانی نیز مطرح بود. برای برخی گروه‌ها، تعلق یعنی مقاومت جمعی یک ملت (مثلاً شعارهای ملی‌گرایانه و تصاویر وحدت ادیان در لبنان واحد) و برای برخی دیگر تعلق یعنی وابستگی به یک جامعهٔ مذهبی–فرهنگی خاص (نظیر تأکید بر امت اسلامی یا امت عربی). این فصل به‌خوبی نشانگر آن است که چگونه هر تصویر پوستر، لایه‌ای از گفتگو یا درگیری نمادین میان روایت‌های هویتی مختلف را در دل خود داشت. معاصری این بحث را به استدلال اولیهٔ خود گره می‌زند و نتیجه می‌گیرد که پوسترهای جنگ لبنان در مجموع صحنهٔ یک کشمکش هویتی گسترده بودند؛ کشمکشی که نه تنها در جبهه‌های نبرد، بلکه بر روی دیوارهای شهر نیز جریان داشت.

ویژگی‌ها و ارزش کتاب

کتاب «Off the Wall» از جنبه‌های گوناگون، اثری ارزشمند و ابتکاری است. این کتاب مصور است و حاوی حدود ۱۵۰ تصویر رنگی از پوسترهای منتخب می‌باشد که هر کدام با کیفیت مناسب چاپ شده‌اند. تصاویر در متن کتاب نقش اساسی ایفا می‌کنند و مطالعهٔ آن بدون دیدن پوسترها میسر نیست؛ به‌همین دلیل این اثر را می‌توان کتابی گرافیکی–تحلیلی دانست که خواننده را همزمان در دو سطح بصری و متنی درگیر می‌کند. باید توجه داشت که این ۱۵۰ پوستر تنها بخشی از گنجینهٔ بزرگ‌تری است که معاصری طی پژوهش خود گردآوری کرده است. او در مجموع بیش از ۷۰۰ پوستر دوران جنگ را شناسایی و دیجیتالی کرده و یک آرشیو آنلاین پژوهشی در این زمینه بنا نهاده است. بنابراین، کتاب حاصل یک پروژهٔ بزرگ مستندسازی نیز هست که می‌تواند مبنای تحقیقات بیشتر در آینده قرار گیرد.

از حیث تحلیل و محتوا، معرفی این کتاب در مجلات و رسانه‌های معتبر نشان از استقبال خوب آن دارد. این اثر در محافل دانشگاهی به‌عنوان نخستین پژوهش نظری و سیستماتیک در موضوع خود ستایش شده است. برای نمونه، در نشریهٔ H-Net (H-Levant)، نقاد کتاب تصریح کرده است که معاصری با این کار، سنگ‌بنا‌ی تحقیقات بعدی دربارهٔ فرهنگ تصویری جنگ‌های معاصر خاورمیانه را گذاشته است. روزنامهٔ نیویورک تایمز نیز در مرور کتاب، آن را پژوهشی جذاب خوانده که چیزی فراتر از یک آلبوم عکس است؛ به نوشتهٔ نیویورک تایمز، «این کتاب با این‌که به‌شکل شایسته‌ای مصور است، در اصل تحلیلی دقیق از ماهیت تبلیغات گرافیکی و مسائل سیاسی لبنان در خلال جنگ ارائه می‌کند. همچنین فصل مربوط به مفهوم شهادت را فصلی استفهام‌برانگیز و قابل تأمل می‌یابد.» به‌طور کلی، منتقدان هنر و تاریخ اذعان داشته‌اند که معاصری با ترکیب دانش بومی خود از زمینهٔ لبنان و بهره‌گیری از نظریات نوین ارتباطات بصری، موفق شده است بُعدی مغفول از تاریخ جنگ را روشن کند. او نشان می‌دهد که چگونه تصاویر روی دیوارها می‌توانند به اندازهٔ گلوله‌ها در سرنوشت یک ملت تأثیرگذار باشند. این نکته برای پژوهشگران حوزه‌های تاریخ شفاهی و روایت نیز بسیار الهام‌بخش است؛ چرا که پوسترها را می‌توان نوعی روایت‌گری جمعی خاموش دانست که در کنار روایت‌های شفاهی، حافظهٔ تاریخی مردم را شکل می‌دهد.

سبک نگارش کتاب رسمی و مستند است و نویسنده کوشیده‌ است با زبانی علمی اما روشن، پلی میان دنیای تئوری و واقعیت‌های عینی برقرار کند. هر فصل با ارجاع به منابع متعدد تاریخی و مصاحبه‌ها و اسناد همراه است (هرچند در متن معرفی حاضر منابع ذکر نشده‌اند). معاصری در تحلیل‌های خود جانب بی‌طرفی علمی را نگاه می‌دارد و به همهٔ جناح‌ها با نگاهی انتقادی–تحلیلی می‌نگرد. از این رو، کتاب برای طیف وسیعی از خوانندگان قابل استفاده است: از مورخان و جامعه‌شناسان گرفته تا طراحان گرافیک، هنرمندان تجسمی و پژوهشگران ارتباطات. هر کدام می‌توانند جنبه‌ای از علایق تخصصی خود را در آن بیابند.

نتیجه‌گیری

«Off the Wall: Political Posters of the Lebanese Civil War» اثری بدیع در تقاطع تاریخ، سیاست و هنر است. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه در بحبوحهٔ یکی از پیچیده‌ترین جنگ‌های داخلی منطقه، پوسترهای دیواری به رسانه‌ای قدرتمند برای روایتگری، هویت‌سازی و مبارزهٔ نمادین بدل شدند. زینا معاصری به‌عنوان نویسنده و پژوهشگر، با دقت و اشتیاق، لایه‌های گوناگون این پدیده را کاویده و تصویری چندبعدی از آن به دست داده است. برای مخاطبانی که به تاریخ شفاهی، حافظهٔ جمعی و روایت‌های مردمی علاقه‌مندند، مطالعهٔ این کتاب می‌تواند بسیار ارزشمند باشد. پوسترهای سیاسی، در کنار خاطرات و روایت‌های شفاهی، جزئی از حافظهٔ تاریخی ملت‌ها هستند و تحلیل آن‌ها ما را با صداها و دیدگاه‌های متنوع‌تری از تاریخ آشنا می‌کند. کتاب معاصری به ما یادآوری می‌کند که دیوارهای شهر گاه رساتر از کتاب‌های تاریخ سخن می‌گویند؛ کافی است به زبان تصویر گوش فرا دهیم و داستان‌های نهفته در رنگ‌ها و نمادها را دریابیم.

در ادامه برخی از این پوسترها -مربوط به گروه‌های گوناگون- را ملاحظه می‌کنیم: 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط