چهرههای شاخص تاریخ شفاهی؛ هفت؛ آلن نِویس
آلن نویس (Allan Nevins) تاریخنگار و روزنامهنگار برجستهی آمریکایی در میانهی سدهی بیستم بود که آثار ارزشمندی در زمینهی تاریخ سیاسی، تجاری و اجتماعی ایالات متحده از خود بهجا گذاشت. او با نگارش زندگینامهها و تاریخنامههای دقیق و مستند – از جمله زندگینامهی «گروور کلیولند: مطالعهای در شهامت» و «همیلتون فیش: تاریخ درونی دوران گرنت» – دو بار جایزهی پولیتزر را از آن خود کرد. نویس بهعنوان استاد دانشگاه کلمبیا بیش از صد دانشجوی دکتری را زیر نظر داشت و بیش از پنجاه کتاب تألیف کرد. سبک نگارش او چنان بود که پژوهش عمیق و موشکافانه را با نثری روان و جذاب درهم میآمیخت و تاریخ را هم برای متخصصان و هم برای عموم خواندنی میساخت.
شهرت آلن نویس تنها به خاطر آثار مکتوب سنتی او نیست، بلکه او را پیشگام تاریخ شفاهی مدرن نیز میدانند. در دوران پس از جنگ جهانی دوم، هنگامی که گسترش بوروکراسی و رواج تلفن موجب شده بود نامهها و یادداشتهای شخصی کمتری برای مورخان باقی بماند، نویس نیاز به روش تازهای برای ثبت خاطرات و روایتهای دست اول تاریخ را احساس کرد. او دریافت که برای نگارش تاریخ معاصر – مثلاً زندگی رئیسجمهوری چون کلیولند – صرف اسناد مکتوب کافی نیست، زیرا یاران و همعصران آن شخصیتها خاطرات ارزشمندی دارند که با مرگشان از بین میرود. از اینرو نویس در سال ۱۹۴۸ نخستین برنامهی سازمانیافتهی تاریخ شفاهی را در دانشگاه کلمبیا بنیان گذاشت و خود به ضبط گفتوگوهای مفصل با افراد مؤثر عصر خویش پرداخت. نخستین مصاحبهی او در همان سال با یکی از چهرههای سرشناس نیویورک انجام شد و آغازی شد بر طرحی که بهسرعت گسترش یافت. نویس همواره با طرح پرسشی تأملبرانگیز – اینکه اگر میتوانستیم شرح رویدادهای انقلاب آمریکا را از زبان جرج واشینگتن یا خاطرات دوران ریاستجمهوری آمریکا را از زبان آبراهام لینکلن بشنویم چه سرمایهی گرانبهایی بهدست میآمد – توانست چهرههایی نظیر هری ترومن (رئیسجمهور وقت) را ترغیب کند تا خاطرات خود را در قالب مصاحبههای تاریخ شفاهی ثبت کنند. در پرتو ابتکار نویس، صدها ساعت مصاحبهی صوتی با دولتمردان، صنعتگران، مدیران و افراد دیگر ضبط و در مرکز تاریخ شفاهی کلمبیا بایگانی شد. به این ترتیب، تاریخ شفاهی به عنوان «بُعد» تازهای در پژوهش تاریخی رسمیت یافت و بسیاری از مؤسسات آموزشی و پژوهشی دیگر نیز از این الگو پیروی کردند.
در ادامه، مهمترین آثار آلن نویس در حوزهی تاریخ شفاهی را بهترتیب اهمیت بررسی میکنیم.
«دروازهای بهسوی تاریخ» (The Gateway to History, ۱۹۳۸)
نخستین اثر مهم آلن نویس که مستقیماً به اهمیت خاطرات شفاهی اشاره کرد، کتاب «دروازهای بهسوی تاریخ» است. این کتاب که در سال ۱۹۳۸ منتشر شد، در واقع مقدمهای روشن و جامع بر روش تاریخنگاری بود و هم حرفهایهای تاریخ و هم علاقهمندان غیرمتخصص را مخاطب قرار میداد. نویس در این اثر بر لزوم بهرهگیری از طیف گستردهتری از منابع تاریخی تأکید نمود و از تاریخنگاران خواست به فراتر از اسناد مکتوب سنتی بنگرند. او پیشنهاد کرد که تاریخپژوهان برای غنیتر کردن روایت تاریخ معاصر، به گردآوری خاطرات و گفتههای دست اول شخصیتهای تأثیرگذار بپردازند. به بیان او باید «تلاشی نظاممند صورت گیرد تا از زبان و قلم آمریکاییان زندهای که زندگی پُراهمیتی داشتهاند، روایت جامعتری از مشارکت آنان در حیات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شصت سال اخیر بهدست آید.» این دیدگاه نشاندهندهی دوراندیشی نویس بود؛ چرا که سالها پیش از آنکه ضبط صوت به ابزاری مرسوم در کار تاریخ بدل شود، او بر اهمیت ثبت شفاهی خاطرات تأکید کرد.
ارزش علمی «دروازهای بهسوی تاریخ» چنان است که برخی پژوهشگران آن را از درخشانترین مدخلها در حوزهی تاریخنگاری دانستهاند. این کتاب با طرح ایدهی بهرهگیری نظاممند از خاطرات افراد، راه را برای پروژههای تاریخ شفاهی هموار کرد و بعدها الهامبخش نسل جدیدی از تاریخنگاران شد که بهسوی ثبت داستانها و خاطرات شفاهی روی آوردند.
زندگینامهی هنری فورد (سهجلدی ۱۹۵۴–۱۹۶۳)
یکی از مهمترین پروژههای تاریخ شفاهی که آلن نویس به آن دست زد، تدوین زندگینامهی هنری فورد (بنیانگذار شرکت خودروسازی فورد) و تاریخچهی آن شرکت بود. نویس این کار بزرگ را در قالب یک سهگانهی تاریخی و بههمراه همکارش فرانک هیل به سرانجام رساند. نتیجهی تلاش آنها سه جلد کتاب مفصل بود که طی سالهای ۱۹۵۴ تا ۱۹۶۳ منتشر شد و زندگی هنری فورد و تحول شرکت فورد موتور را با جزئیات دقیق روایت میکرد. آنها برای گردآوری اطلاعات این مجموعه به روش ابتکاری تاریخ شفاهی متوسل شدند: دهها مصاحبهی طولانی با اعضای خانواده، دوستان، همکاران و کارکنان قدیمی فورد انجام گرفت و متن پیادهشدهی این گفتوگوها مبنای نگارش بخشهای مهمی از کتاب شد. حاصل کار از نظر حجم و غنای مطلب کمنظیر بود (بیش از دو هزار صفحه متن) و بسیاری از خاطرات ناگفته دربارهی هنری فورد بدینوسیله ثبت گردید.
آلن نویس در مقدمهی این مجموعه ارزش منابع شفاهی گردآوریشده را یادآور شده و مینویسد بخش بزرگی از این مطالب «برای تاریخنگار حکم زر ناب را دارد.» استفاده از گفتههای مستقیم افرادی که شخصاً با فورد در ارتباط بودند، جان تازهای به روایت تاریخی این کتاب بخشید و باعث شد خواننده با تصویری زندهتر از شخصیت و زمانهی هنری فورد روبهرو شود. مجموعهی زندگینامهی هنری فورد از نخستین نمونههای موفق تاریخنگاری صنعتی بر پایهی تاریخ شفاهی بود و الگوی ارزشمندی برای پژوهشهای مشابه در سالهای بعد بهشمار آمد. همچنین این اثر نفوذ چشمگیری بر روایتهای متأخر دربارهی هنری فورد گذاشت؛ چنانکه بسیاری از زندگینامهها و مطالعات پسین، روایت خود را بر مدار یافتهها و داستانسرایی همین کار نویس استوار کردند.
«عصر هربرت لِهمن» (Herbert H. Lehman and His Era, ۱۹۶۳)
از دیگر آثار مهم نویس در حوزهی تاریخ شفاهی، کتاب «عصر هربرت لِهمن» است که در سال ۱۹۶۳ منتشر شد. این اثر زندگینامهی جامع هربرت لِهمن، سیاستمدار برجستهی آمریکایی و فرماندار پیشین نیویورک، را در بر میگیرد و تصویری نزدیک از شخصیت و دوران او ارائه میدهد. نویس در نگارش این زندگینامه نیز به سنت خود در بهرهگیری از خاطرات شفاهی پایبند بود. او که شخصاً با لِهمن و بسیاری از نزدیکانش مراوده داشت، در این کتاب با استفاده از مصاحبهها و روایتهای مستقیم، زوایای کمتر شناختهشدهی زندگی سیاسی و اجتماعی لِهمن را آشکار ساخت. از فعالیتهای خیرخواهانه و تلاشهای لِهمن در دوران رکود بزرگ گرفته تا نقش او در صحنهی سیاست آمریکا طی جنگ جهانی دوم و پس از آن، همگی با جزئیات برگرفته از شاهدان عینی و همعصران او روایت شده است.
نویس در «عصر هربرت لِهمن» با لحنی ستایشآمیز اما مستند، خدمات و فضایل انسانی قهرمان کتاب را ترسیم میکند. به تعبیر او، لِهمن «بخش اعظم نیرو و توان خویش را وقف خدمت به مردم، میهن و نوع بشر کرد» و بدین سبب نام او در حافظهی تاریخ ماندگار شده است. این اثر به دلیل بهرهگیری هنرمندانه از خاطرات شفاهی در کنار اسناد مکتوب، توانست جنبههای انسانی و خصوصی زندگی لِهمن را نیز بهروشنی نشان دهد. منتقدان در زمان انتشار کتاب، پژوهش دقیق و روایت همدلانهی نویس را ستودند و آن را الگویی موفق برای نگارش زندگینامهی رجال معاصر دانستند.
«تاریخ شفاهی: چگونه و چرا پدید آمد» (۱۹۶۶)
در میانهی دههی ۱۹۶۰، آلن نویس با انتشار مقالهی «تاریخ شفاهی: چگونه و چرا پدید آمد» به بازنگری تجربهی خویش در بنیانگذاری تاریخ شفاهی پرداخت و دستاوردها و چالشهای این روش را تبیین کرد. او در این نوشته شرح میدهد که چگونه در آغاز کار، همکارانش مصاحبهها را با «کاغذ و قلم» ثبت میکردند و اندکاندک با پیشرفت فناوری سراغ ضبطکنندههای سیمی و سپس ضبط صوتهای نوین رفتند. نویس به دشواریهای این راه – از متقاعد کردن دانشگاهیان سنتی گرفته تا تأمین بودجهی مالی برای پروژهی بلندپروازانهاش – اشاره میکند و همزمان بر ارزش ماندگار آن پای میفشارد. وی معتقد بود که ضبط خاطرات شفاهی رجال و مردم، اگر با روش علمی و دقت انجام گیرد، میتواند شکاف منابع تاریخی را پُر کند و لایههای تازهای از فهم گذشته را نمایان سازد.
این مقاله حاوی نمونههای جذابی از موفقیت تاریخ شفاهی است. به عنوان مثال، نویس از نخستین مصاحبههای مفصل پروژه یاد میکند که چگونه در سال ۱۹۵۱ هنری والاس (معاون رئیسجمهور اسبق آمریکا) در برابر پرسشگران نشست و نزدیک به «دو هزار صفحه» خاطرات خود را برای ثبت در تاریخ بازگو کرد. نویس با خرسندی مینویسد مسئولان پروژه نظاره میکردند که والاس چنین گنجینهای از خاطرات را پیش رویشان «برای آیندگان ضبط» میکند – اقدامی که در غیاب ضبط صوت، گویی صدای او خود بر صفحهی کاغذ نقش میبست. چنین نمونههایی نشان میدهد که چگونه تاریخ شفاهی در مدت کوتاهی از یک ایدهی نوظهور به ابزاری کارآمد بدل شد و چه حجم عظیمی از اطلاعات دست اول را وارد عرصهی تاریخنگاری کرد. نویس در این مقاله ضمن تأکید بر این پیشرفتها، آیندهی روش تاریخ شفاهی را نیز روشن میبیند و پژوهشگران را به بهرهگیری روزافزون از این میراث تشویق میکند.
جمعبندی
آلن نویس با آثار و ابتکارات خود نشان داد که چگونه میتوان حافظهی زندهی انسانها را وارد متن تاریخ کرد و روایتهای رسمی را غنا بخشید. او بهواسطهی دوراندیشی و پشتکارش، پلی میان تاریخنگاری سنتی و روشهای نوین برقرار ساخت و رشتهی تاریخ شفاهی را بنیان گذاشت که امروز به شاخهای پرثمر در پژوهشهای تاریخی تبدیل شده است. خاطرات ضبطشدهای که به همت نویس و همکارانش گردآوری شد، نسلهای آینده را از گنجینهای از تجارب دست اول بهرهمند کرد. جامعهی تاریخنگاران آمریکا به افتخار تلاشهای او هر ساله «جایزهی آلن نویس» را به برترین رسالهی تاریخی اعطا میکند. میراث علمی و فکری آلن نویس همچنان در جامعهی مورخان زنده است و هر زمان که پژوهشگری با استناد به یک مصاحبهی تاریخ شفاهی حقیقت تازهای از دل گذشته آشکار میکند، نقش پیشگامانهی او در ذهنها تداعی میشود.
همرسانی
مطالب مرتبط
جدیدترین مطالب
15 دیماه در گذر تاریخ
پربازدیدها
پرونده ویژه
شبکههای اجتماعی
نظر شما