آرشیو حافظهی تاریخی
معرفی کتاب سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو، نوشتهی نانسی مککی
Nancy Mackay, Curating Oral Histories: From Interview to Archive, 2007
معرفی کتاب «سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو»
«حفاظت و آرشیو تاریخهای شفاهی بهاندازهٔ خودِ ثبت آنها اهمیت دارد.» — نانسی مککی
این جملهٔ تأملبرانگیز از نانسی مککی – کتابدار و تاریخنگار شفاهی برجسته – بهروشنی بر اهمیت مرحلهای تأکید میکند که پس از انجام مصاحبهٔ تاریخ شفاهی آغاز میشود. مککی در کتاب ارزشمند خود نشان میدهد که کار یک پژوهشگر تاریخ شفاهی با پایان ضبط مصاحبه تمام نمیشود، بلکه تازه آغاز راهی است برای نگهداری، سازماندهی و آرشیو آن مصاحبه بهعنوان بخشی از حافظهٔ تاریخی. در ادامه ابتدا با نویسندهٔ این کتاب آشنا میشویم و سپس به معرفی و بررسی محتوای کتاب Curating Oral Histories: From Interview to Archive (سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو) میپردازیم.
دربارهٔ نویسنده (نانسی مککی)
نانسی مککی (Nancy MacKay) بیش از سه دهه از عمر حرفهای خود را صرف پیوند میان علوم کتابداری و تاریخ شفاهی کرده است. وی که دارای مدرک کارشناسی ارشد کتابداری از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی است، از سال ۱۹۸۹ تا ۲۰۱۲ رئیس بخش خدمات فنی کتابخانهٔ کالج میلز (اوکلند، کالیفرنیا) بود. در این سمت، علاوه بر مدیریت فرایندهای فنی کتابخانه، سرپرستی برنامهٔ تاریخ شفاهی آن کالج را نیز بر عهده داشت و تجربهٔ عملی گستردهای در ساماندهی و حفظ مصاحبههای تاریخ شفاهی بهدست آورد. مککی از سال ۲۰۰۸ بهعنوان مدرس مدعو در دانشکدهٔ علوم اطلاعات دانشگاه ایالتی سنخوزه به تدریس مباحث کتابداری و تاریخ شفاهی پرداخته و بهطور منظم در کارگاهها و همایشهای تخصصی این حوزه سخنرانی میکند.
نانسی مککی علاوه بر این کتاب، در تألیف آثار مهم دیگری نیز نقش داشته است. از جمله میتوان به همکاری او در نگارش مجموعهٔ پنججلدی Community Oral History Toolkit (جعبهابزار تاریخ شفاهی جامعه، ۲۰۱۳) اشاره کرد. وی همچنین در زمینهٔ استانداردهای فرادادهای تاریخ شفاهی و بررسی وضعیت آرشیوهای تاریخ شفاهی در جهان به پژوهشهای تخصصی پرداخته است. مجموعهٔ این فعالیتهای علمی و عملی، مککی را به چهرهای سرشناس در حوزهٔ آرشیوداری تاریخ شفاهی بدل ساخته است.
دربارهٔ کتاب «سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو»
نانسی مککی کتاب «سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو» را در سال ۲۰۰۷ منتشر کرد. این کتاب نخستین راهنمای جامع در زمینهٔ مراقبت، پردازش و ارائهٔ تاریخهای شفاهی پس از انجام مصاحبه بهشمار میآید. مککی با تکیه بر تخصص خود در عرصهٔ کتابداری و آرشیو، به این پرسش بنیادین پاسخ میدهد که پس از اتمام یک مصاحبهٔ تاریخ شفاهی، چه گامهایی لازم است تا آن مصاحبه بهعنوان یک سند تاریخی پایدار و قابلاستفاده در آرشیوها حفظ و نگهداری شود؟
این کتاب بهسرعت مورد توجه متخصصان قرار گرفت و به یکی از منابع استاندارد در حوزهٔ تاریخ شفاهی و آرشیو تبدیل شد. بهگفتهٔ منتقدان، مککی در این اثر تمام مراحل لازم برای «آرشیومحور کردن» یک مصاحبه را بهشکلی نظاممند تبیین کرده است. از تهیهٔ زیرساختها و سیاستگذاریهای آرشیوی گرفته تا مسائل فنی ضبط و دیجیتالیسازی، پیادهسازی متن (رونویسی)، سازماندهی اطلاعات مصاحبه (فهرستنویسی) و حفاظت بلندمدت از فایلهای صوتی/تصویری، همه در چارچوبی روشن ارائه شدهاند. انجمنها و نشریات معتبر تاریخ شفاهی و آرشیوداری نقدهای بسیار مثبتی بر این کتاب نوشتهاند؛ برای نمونه، نشریهٔ Oral History Review از این اثر بهعنوان یک «مرجع یکجا برای همهٔ دستاندرکاران تبدیل مصاحبههای تاریخ شفاهی به منابع پژوهشی آرشیوی» یاد کرده است. همچنین در مجلات آرشیوی تأکید شده که رویکرد مککی در این کتاب – با توجه به استانداردهای روز آرشیوی و ملاحظات اخلاقی و حقوقی – توانسته است خلأ موجود در ادبیات تاریخ شفاهی (یعنی نبود راهنمای عملی برای مرحلهٔ پس از مصاحبه) را بهخوبی پُر کند.
از اهمیت این کتاب همین بس که چند سال بعد، با ظهور فناوریها و چالشهای جدید، مککی نسخهٔ دوم و بهروز شدهٔ آن را نیز منتشر کرد (ویراست دوم در سال ۲۰۱۶). در ویراست جدید، بسیاری از مباحث کتاب مطابق با تحولات فناورانه و اجتماعی دههٔ ۲۰۱۰ میلادی بهروزرسانی شد. انتشار ویراست دوم گواهی بر موفقیت و جایگاه ویژهٔ این کتاب در میان متخصصان است؛ چرا که نشان میدهد اثر مککی به عنوان یک راهنمای ضروری، همگام با تغییرات زمانه رشد کرده و همچنان مرجعیت خود را حفظ نموده است.
ساختار و محتوای کتاب
کتاب سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو شامل نه فصل اصلی است که هر یک به جنبهای کلیدی از فرایند کار با تاریخهای شفاهی پس از انجام مصاحبه میپردازد. ترتیب مباحث کتاب عمدتاً بر اساس چرخهٔ عمر یک مصاحبهٔ تاریخ شفاهی در آرشیو تنظیم شده است؛ یعنی از لحظهای که مصاحبه ضبط میشود (اکتساب و گردآوری)، تا مراحلی چون توصیف و سازماندهی اطلاعات، مدیریت حقوقی و اخلاقی، حفاظت فیزیکی/دیجیتال، و در نهایت فراهمسازی دسترسی برای پژوهشگران. در ادامه مروری بر فصول مختلف کتاب خواهیم داشت:
- فصل اول – زمینهچینی (Setting the Stage): در فصل افتتاحیه، مککی ابتدا تصویری کلی از اهمیت آرشیو کردن تاریخهای شفاهی ترسیم میکند. وی توضیح میدهد که چرا صرف انجام مصاحبه پایان کار نیست و ضرورت دارد که مصاحبههای ضبطشده بهطور فعال مدیریت، تنظیم و نگهداری شوند. در این فصل مفاهیم پایهای معرفی میشوند؛ از جمله اینکه یک مجموعه تاریخ شفاهی چگونه میتواند بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی شود و چرا انتخاب آرشیو مناسب برای هر مجموعه مصاحبه نقشی تعیینکننده در موفقیت و ماندگاری آن دارد. مککی همچنین مسئولیتهای کلی افراد درگیر (مصاحبهگر، راوی، سازمان میزبان و آرشیو پذیرنده) را مطرح میکند و به نوعی صحنه را برای مباحث تخصصیتر فصول بعدی آماده میسازد.
- فصل دوم – مدیریت آرشیو (Archives Administration): این فصل به جنبههای مدیریتی و برنامهریزی مربوط به ایجاد و نگهداری یک آرشیو تاریخ شفاهی اختصاص دارد. مککی در این بخش توضیح میدهد که برای راهاندازی یک مجموعه تاریخ شفاهی در یک آرشیو یا کتابخانه چه زیرساختها و منابعی لازم است. موضوعاتی از قبیل تعیین سیاستهای گردآوری مصاحبهها، شیوههای ارزیابی و پذیرش مصاحبههای اهدایی یا سفارشی، سازماندهی پروژههای تاریخ شفاهی و آموزش نیروهای انسانی برای انجام مصاحبهها و کارهای فنی مرتبط در این فصل مورد بحث قرار میگیرند. مککی نتیجه میگیرد که ایفای نقش امانتدار میراث شفاهی مستلزم برنامهریزی دقیق و مدیریت مستمر است.
- فصل سوم – مسائل حقوقی و اخلاقی (Legal & Ethical Issues): در این فصل، مباحث حساس مربوط به حقوق قانونی و ملاحظات اخلاقی در تاریخ شفاهی مطرح میشود. مککی به تفصیل دربارهٔ اخذ رضایتنامهٔ آگاهانه از مصاحبهشونده (informed consent) و اهمیت آن بحث میکند و مواردی چون حق راوی در تعیین محدودههای دسترسی به مصاحبهاش، حریم خصوصی و محرمانگی اطلاعات، و نحوهٔ برخورد با موضوعات حساس یا افراد آسیبپذیر را بررسی میکند. همچنین مسئولیتهای حرفهای هر یک از طرفین درگیر را برمیشمارد و تأکید میکند که هر کدام از این نقشها وظایف خطیری بر عهده دارند که رعایت آنها برای حفظ اعتماد و اعتبار مجموعههای تاریخ شفاهی ضروری است. همچنین این فصل با تأکید بر استانداردهای اخلاقی به خواننده هشدار میدهد که عدم توجه کافی به جنبههای حقوقی/اخلاقی میتواند اعتبار و کاربرد تاریخ شفاهی را در آینده به خطر بیندازد.
- فصل چهارم – فناوری ضبط (Recording Technology): مککی در این فصل وارد حوزهٔ فنی شده و مبانی تجهیزات و فناوری ضبط صوت/تصویر برای مصاحبههای تاریخ شفاهی را شرح میدهد. هرچند انجام مصاحبه ممکن است پیش از این مرحله صورت گرفته باشد، اما نویسنده تأکید میکند که تصمیمات فنی هنگام ضبط (مانند انتخاب نوع دستگاه، فرمتهای صوتی/تصویری و تنظیمات کیفیت) تأثیر مستقیمی بر امکان آرشیوپذیری و ماندگاری مصاحبه دارد. در این فصل انواع رسانههای ضبط (آنالوگ و دیجیتال)، مزایا و معایب هر یک، و نکات کاربردی برای ضبط با کیفیت بالا بررسی میشود. مککی به چالش تغییرات سریع فناوری نیز اشاره میکند و توصیههایی برای دیجیتالسازی و مهاجرت دادن دادههای صوتی از حاملهای قدیمی به قالبهای جدید و پایدار ارائه میدهد. هدف این بخش آن است که مصاحبهگران و آرشیوداران درک روشنی از اصول فنی ضبط و نگهداری فایلهای صوتی/تصویری داشته باشند تا از همان آغاز، مصاحبههایی با کیفیت مناسب برای آرشیو ایجاد کنند.
- فصل پنجم – پیادهسازی و رونویسی (Transcribing): در ادامهٔ فرایند، مککی به رونویسی مصاحبههای شفاهی میپردازد. تهیهٔ متن مکتوب (Transcript) از مصاحبهها یکی از گامهای رایج در تاریخ شفاهی است که هم به منظور تسهیل دسترسی پژوهشگران و هم برای حفظ محتوا در کنار فایل صوتی انجام میشود. مککی در این فصل روشها و استانداردهای پیادهکردن متن مصاحبهها را توضیح میدهد. وی همچنین به مسئلهٔ ویراستاری متن اشاره میکند؛ اینکه تا چه حد میتوان یا باید متن پیادهشده را ویرایش کرد بدون آنکه اصالت گفتار راوی از بین برود. هرچند مککی تأکید دارد که متن مکتوب نمیتواند جایگزین مدرک صوتی/تصویری اصلی شود، اما آن را ابزاری مکمل و بسیار مفید میداند که در کنار فایل اصلی باید بهدرستی نگهداری و آرشیو شود.
- فصل ششم – فهرستنویسی و سازماندهی (Cataloging): یکی از بخشهای مهم کار آرشیوی، توصیف و سازماندهی اطلاعات مربوط به هر سند است. در فصل ششم، مککی به تفصیل در مورد فهرستنویسی مصاحبههای تاریخ شفاهی صحبت میکند. این شامل تهیهٔ شناسنامه یا رکوردهای استاندارد آرشیوی برای هر مصاحبه است تا پژوهشگران بتوانند از طریق فهرستها و پایگاههای داده به آنها دسترسی پیدا کنند. مککی مفاهیمی مانند کلیدواژهها، ردهبندی موضوعی، چکیدهنویسی و فرادادههای توصیفی را مطرح میکند و تأکید دارد که بهرهگیری از استانداردهای رایج آرشیوی برای یکدستسازی توصیف مصاحبهها ضروری است. نتیجهٔ این فصل برای خواننده، درک این مطلب است که بدون سازماندهی اطلاعات و ایجاد راهنماهای جستجوپذیر، حتی مصاحبههای ارزشمند نیز ممکن است در آرشیو بلااستفاده بمانند.
- فصل هفتم – حفاظت و نگهداری (Preservation): فصل هفتم به مسئلهٔ حیاتی حفاظت بلندمدت از تاریخهای شفاهی اختصاص دارد. مککی ابتدا تفاوت بین «حفاظت فیزیکی» و «حفاظت دیجیتال» را تشریح میکند. وی توضیح میدهد که در مورد مصاحبههای ضبطشده بر روی حاملهای فیزیکی (مانند نوارهای صوتی یا کاستهای ویدئویی)، اقداماتی نظیر فراهم کردن شرایط مناسب محیطی (دما، رطوبت، نور) و رقومیسازی (دیجیتال کردن) برای جلوگیری از فرسایش و نابودی اطلاعات ضروری است. از سوی دیگر، در مورد فایلهای دیجیتال تاریخ شفاهی، تمرکز بر حفاظت دیجیتال مستمر است: یعنی استفاده از فرمتهای پایدار و استاندارد، نگهداری چند نسخهٔ پشتیبان در سرورهای امن، و بررسی دورهای صحت فایلها و در صورت لزوم مهاجرت دادهها به فناوریهای جدیدتر. مککی با ذکر نمونههایی از تجارب آرشیوهای بزرگ دنیا، خواننده را متوجه این واقعیت میسازد که حفاظت از تاریخ شفاهی یک مسئولیت مداوم و پرهزینه است و نیازمند برنامهریزی بلندمدت، تخصیص منابع کافی و همراهی مدیران سازمانها میباشد. توصیههای عملی این فصل، سنگبنای ایجاد بسیاری از سیاستهای حفاظت در مجموعههای تاریخ شفاهی بوده است.
- فصل هشتم – تاریخهای شفاهی در اینترنت (Oral Histories on the Internet): در این فصل، مککی به فرصتها و چالشهای ارائهٔ تاریخ شفاهی در فضای مجازی میپردازد. انتشار آنلاین مصاحبههای تاریخ شفاهی از یک سو امکان دسترسی گستردهتر و مشارکت مخاطبان جهانی را فراهم میکند، اما از سوی دیگر ملاحظات تازهای را نیز به همراه دارد. مککی موضوعاتی چون حقوق نشر در دنیای دیجیتال، حفظ حریم خصوصی در فضای آنلاین، فرمتهای مناسب برای ارائهٔ عمومی و طراحی پایگاههای اینترنتی تاریخ شفاهی را مطرح میکند. یکی از تأکیدات وی این است که آرشیوها هنگام عرضهٔ مصاحبهها در وب باید کاربران را نسبت به ماهیت منابع شفاهی آگاه کنند (مثلاً با درج توضیح که نظرات مطرحشده متعلق به راوی است و لزوماً توسط آرشیو تأیید یا تصحیح نشده). این فصل همچنین به نمونههایی از پروژههای موفق تاریخ شفاهی آنلاین اشاره دارد و نشان میدهد چگونه فناوری وب میتواند به پل ارتباطی بین آرشیوها و عموم مردم تبدیل شود؛ البته مشروط بر اینکه استانداردهای فنی و اخلاقی در ارائهٔ محتوا رعایت گردد.
- فصل نهم – چالشهای قرن بیستویکم (Challenges of the 21st Century): فصل پایانی کتاب نگاهی به افقهای پیش رو در حوزهٔ تاریخ شفاهی و آرشیو دارد. مککی در این جمعبندی، مهمترین روندهای نوظهور را مرور میکند؛ از رشد پروژههای تاریخ شفاهی محلی گرفته تا تنوع فرهنگی و زبانی مصاحبهها و پیشرفت فناوریهای دیجیتال. وی چالشهایی همچون تأمین مالی پایدار برای پروژههای آرشیوی، تربیت نیروهای متخصص مسلط به فناوری، و لزوم همکاری بیشتر بین آرشیوها را نیز مطرح میکند. لحن این فصل اگرچه هشداردهنده است – زیرا نشان میدهد کار در زمینهٔ تاریخ شفاهی در دنیای مدرن هرگز از تغییر و چالش خالی نخواهد بود – اما در عین حال امیدبخش است؛ چرا که مککی معتقد است با برنامهریزی آیندهنگرانه و همکاری بینالمللی میتوان از میراث شفاهی بشر بهتر حفاظت کرد و آن را به نسلهای آینده منتقل نمود.
پیوستها و منابع تکمیلی
بخشی از حجم کتاب مککی را افزون بر فصول مذکور، مطالب مکمل کاربردی تشکیل میدهد. در انتهای کتاب چند مطالعهٔ موردی از برنامههای تاریخ شفاهی درج شده است که تجربهٔ برخی آرشیوها و مؤسسات را در زمینهٔ مدیریت تاریخ شفاهی نشان میدهد. همچنین مجموعهای از فرمها و چکلیستهای نمونه ارائه شده است (از جمله فرم رضایتنامهٔ راوی و چکلیستهای مراحل کار) که میتواند الگوی مفیدی برای پژوهشگران و آرشیوداران باشد. بخشهای دیگری نیز شامل یک واژهنامهٔ اصطلاحات تخصصی تاریخ شفاهی و آرشیو و فهرست منابع و مراجع است که خواننده را برای مطالعهٔ بیشتر راهنمایی میکند. وجود این پیوستها نشاندهندهٔ رویکرد عملی و آموزشی کتاب است؛ مککی قصد داشته صرفاً به مباحث نظری اکتفا نکند بلکه ابزارهای ملموس و آمادهای در اختیار مخاطبان قرار دهد تا بتوانند آموختههای خود را بهسرعت در پروژههای واقعی بهکار بندند.
جمعبندی
کتاب سرپرستی تاریخ شفاهی: از مصاحبه تا آرشیو نوشتهٔ نانسی مککی را میتوان یکی از مهمترین آثار در حوزهٔ تاریخ شفاهی دانست که بر پُلی میان دنیای مصاحبهگری تاریخ شفاهی و دنیای آرشیو و کتابداری بنا شده است. این کتاب با نثر علمی و ساختار منسجم خود، هم برای مصاحبهگران و پژوهشگران تاریخ شفاهی مفید است و هم برای آرشیوداران، کتابداران و مدیران فرهنگی که با مقولهٔ حفظ و ارائهٔ تاریخ شفاهی سر و کار دارند. رویکرد چندبُعدی مککی – از مسائل انسانی و اخلاقی گرفته تا جزئیات فنی و مدیریتی – باعث شده است خواننده تصویری جامع از فرایند «از مصاحبه تا آرشیو» به دست آورد.
به طور کلی، مککی این پیام را به مخاطب منتقل میکند که تاریخ شفاهی زمانی ارزش کامل خود را مییابد که دسترسی آیندگان به آن تضمین شود؛ و این امر میسر نیست مگر با تلاش و تخصص در زمینهٔ آرشیو و مدیریت اطلاعات. کتاب حاضر بهخوبی نشان میدهد که هر مصاحبهٔ تاریخ شفاهی سفری طولانی در پیش دارد؛ سفری که با ضبط صدای راوی آغاز میشود و با شنیدهشدن آن توسط پژوهشگران آینده در یک آرشیو پویا به اوج میرسد. چنین چشماندازی مرهون کوشش کسانی است که همچون نانسی مککی، با دانش و دلسوزی خود چراغ این راه را فروزان نگه میدارند.
همرسانی
مطالب مرتبط
جدیدترین مطالب
15 دیماه در گذر تاریخ
پربازدیدها
پرونده ویژه
شبکههای اجتماعی
نظر شما