تاریخ شفاهی مانع مهم انقطاع میان نسل‌هاست

اولین جلسه از سلسله جلسات مقدماتی پانزدهمین همایش سالانه تاریخ شفاهی با موضوع «فقه و تاریخ شفاهی»

اولین جلسه از سلسله جلسات مقدماتی پانزدهمین همایش سالانه تاریخ شفاهی با موضوع «فقه و تاریخ شفاهی» در قم برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم، اولین جلسه از سلسله جلسات مقدماتی پانزدهمین همایش سالانه تاریخ شفاهی با موضوع «فقه و تاریخ شفاهی» با ارائه آیت‌الله احمد مبلغی نماینده جمهوری اسلامی در مجمع جهانی فقه اسلامی برگزار گردید. این برنامه از ساعت ۱۳ روز دوشنبه ۱۰ آذر ماه ۱۴۰۴ در تالار اندیشه مرکز پژوهش‌های صدا و سیما واقع در بلوار امین قم آغاز شد.

در ابتدای این جلسه، حجت‌الاسلام و المسلمین فروغی، مسئول مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم و دبیر اجرایی همایش، طی توضیحاتی درباره پانزدهمین همایش سالانه تاریخ شفاهی ایران اظهار داشت: «این همایش امسال در قم با موضوع «تاریخ شفاهی فرهنگ و دین» متناسب با حوزه و روحانیت برگزار خواهد شد. برای این منظور، سلسله پیش‌نشست‌هایی تعریف شده است که نشست فعلی با عنوان «فقه و تاریخ شفاهی» اولین آن‌ها است. موضوعات نشست‌های بعدی شامل «تاریخ شفاهی زنان در قم»، «وضعیت‌سنجی تاریخ شفاهی در قم» و «فرضیه در تاریخ شفاهی با مطالعه موردی حوزه و روحانیت» خواهد بود. مقالات منتخب پس از داوری در فصلنامه تاریخ شفاهی و به صورت کتاب مستقل منتشر خواهند شد. وی همچنین تاکید کرد که با وجود سابقه و وسعت تاریخ شفاهی در قم، این شهر و حوزه روحانیت «بی‌روایت» هستند؛ زیرا هیچ‌گاه به صورت آکادمیک یا حتی منظم به آن پرداخته نشده است. فروغی ابراز امیدواری کرد که این سلسله نشست‌ها به نگاهی بهتر و دقیق‌تر به تاریخ شفاهی قم منجر شود.

سپس آیت‌الله مبلغی با ابراز خرسندی از برگزاری نشست و پیشرفت فعالیت‌های تاریخ شفاهی در قم، بر اهمیت تاریخ شفاهی برای جلوگیری از انقطاع بین‌نسلی در حفظ تراث و فرهنگ تاکید کرد و افزود: «آثار مکتوب به تنهایی قادر به ایجاد این پیوند نیستند؛ اما تاریخ شفاهی ناگفته‌های زیادی را از افراد بازگو می‌کند. جمع‌آوری روایت‌های متعدد از اشخاص مختلف، مانند قطعات پازلی، تصویری جامع از موقعیت حوزه، جامعه یا قم ارائه می‌دهد که در هیچ جای دیگر قابل دستیابی نیست. تاریخ شفاهی ذیل حدیث «خُذِ العِلم مِن اَفواهِ الرِجال» جای می‌گیرد؛ چرا که قدرت بیان افواه (دهان‌ها) گاهی از قلم بیشتر است.»

آیت‌الله مبلغی در بخش اصلی سخنان خود، سه محور اصلی را برای بحث «فقه و تاریخ شفاهی» معرفی کرد و افزود: «محور اول، فقهِ تاریخ شفاهی است که به بررسی احکام شرعی و قواعد فقهی حاکم بر مراحل تاریخ شفاهی (از مصاحبه تا ثبت، ضبط و انتشار) می‌پردازد.» وی مسائل کلیدی این محور را به شرح زیر بیان کرد:

1. حرمت و جواز نقل: این‌که آیا افشای اسرار افراد یا مجموعه‌ها، که گاهی ممکن است به هتک حرمت یا غیبت منجر شود، جایز است؟ تا کجا می‌توان دامنه تاریخ‌نگاری شفاهی را ادامه داد؟ آیا در برابر دروغ‌گویی یا مبالغه‌گویی شدید راوی، مجاز به نشر آن هستیم یا باید تحقیقی صورت گیرد؟ آیا نقل باید مطلق باشد یا مقید به احراز عدم دروغ‌گویی و افشای سر؟
2. خطر قلب واقعیت: این خطر، به ویژه در روایت تاریخ، بسیار جدی است. سه مسیر می‌تواند به قلب واقعیت منجر شود:

• تبدیل احتمالات به مسلّمات تاریخی: راوی ممکن است احتمالات خود را با زبانی جدی بیان کند که به مرور به واقعیتی تاریخی تبدیل شود. آیا تبدیل یک محتمل به مسلم تاریخی، با توجه به تاثیرات آن بر فرهنگ و باورها، جایز است؟
• عدم تفکیک  «شهادت عن حِس» از «شهادت عن حَدس»: راوی ممکن است حدسیات خود را به گونه‌ای بیان کند که شنونده تصور کند او چیزی را دیده است (عن حس)، در حالی که صرفاً حدس و گمان (عن حدس) است. حدسیات انسان به دلیل نقص اطلاعات یا رویکردهای خاص، ممکن است با واقعیت تطابق نداشته باشد. حتی افراد مهم نیز مرز بین دیده‌ها و حدسیاتشان رقیق است.
• راه‌یابی سوءظن و بدگمانی به تاریخ و تبدیل آن به مسلمات تاریخی:  سوءظن، حتی اگر ناخودآگاه باشد، می‌تواند وارد روایت شود و چون تاریخ شفاهی برای جاودانه شدن ثبت می‌شود، سوءظن تبدیل به واقعیتی ابدی و غیرواقعی شود. قرآن سوءظن را به دلیل پیامدهای بدش (تجسس و غیبت) «اِثم» می‌داند.  لازم است مکانیزمی برای تشخیص سوءظن از غیر آن توسط مصاحبه‌گر، ثبت‌کننده و موسسه طراحی شود.

 

آیت‌الله مبلغی در پاسخ به پرسش یکی از شرکت‌کنندگان مبنی بر اینکه آیا این بحث فقهی است یا اخلاقی و آیا منجر به مصلحت‌اندیشی و دوری از روایت تاریخی قرآن نمی‌شود، تاکید کرد: «بنده توصیه به مصلحت‌سنجی نمی‌کنم؛ بلکه به خطرات موجود اشاره دارم. نپذیرفتن سوءظن را یک وظیفه فقهی است و باید به آیه ششم سوره حجرات مورد «تبین» (تحقیق و روشن‌شدن) توجه کرد.» وی همچنین تبیین را فراتر از مورد فاسق دانسته و آن را «اصالت التبیّن» در مواقعی که احتمال آسیب به فرد یا قوم وجود دارد، قلمداد کرد. او بیان داشت که این بحث مربوط به عیوب اشخاص است نه مناسبات مرجعیتی یا مسائل اجتماعی.

ایشان محور دوم بحث را «فقه در تاریخ شفاهی» بر شمرد که به استفاده از روش تاریخ شفاهی برای ثبت و ضبط چگونگی شکل‌گیری آراء فقهی، مکاتب فقهی و روش تدریس فقها می‌پردازد. مسائل مطرح در این بخش عبارتند از:

• سیر تطور فتوا: تاریخ شفاهی می‌تواند تغییر دیدگاه‌ها و فتاوای مراجع تقلید را در طول زمان (مانند مثال آیت‌الله حکیم در مورد نجاست اهل کتاب یا تغییر دیدگاه برخی فقها پس از سفر حج) نشان دهد که در کتب کمتر یافت می‌شود.
• مبانی روش‌شناختی فقها: تاریخ شفاهی می‌تواند روش‌های فقهی بزرگان (مانند آیت‌الله بروجردی) را که برای حوزه‌ها بسیار ضروری است، روشن کند.
• تعاملات و مباحثات فقهی: گفتگوها و گعده‌های فقهی نیز از طریق تاریخ شفاهی قابل ثبت و ارائه هستند که برای فقه مفید است.

سخنران جلسه محور سوم را «تاریخ شفاهیِ فقه» ذکر کرد که با هدف شناسایی فقه به عنوان یک نهاد اجتماعی و تاریخی از طریق گفتگوها و تاریخ شفاهی، نگاهی کلان‌تر و جامعه‌شناختی‌تر به فقه دارد. در این محور مواردی چون روایت سرگذشت نهاد مرجعیت، حوزه‌های علمیه و نقش اجتماعی فقه در ادوار مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرد. این رویکرد به فیلسوف فقه کمک می‌کند تا جایگاه اجتماعی فقه را در برهه‌های مختلف (مانند زمان شیخ عبدالکریم حائری، آیت‌الله بروجردی یا امام خمینی) رصد کند و عوامل مؤثر بر منزلت اجتماعی آن را دریابد. این آگاهی‌ها می‌تواند در ارزیابی و بازنگری استنباطی فقیهان و نوع صدور فتاوایشان تاثیر بگذارد تا فقه در جامعه حضوری مؤثرتر داشته باشد. آیت‌الله مبلغی تاکید کرد: «تاریخ شفاهی می‌تواند وضعیت دین را در جوامع مختلف رصد کرده و با مقایسه آن با اسلام، راهبردهای بهتری برای نهاد دین ارائه دهد». او همچنین به اهمیت «تقدیم الابدان علی الادیان» (تقدم حفظ جان بر دین) اشاره کرد که نشان‌دهنده اهمیت سلامت انسان در دین است.

در قسمت پایانی جلسه، شرکت‌کنندگان سوالاتی درباره سندیت تاریخ شفاهی در مراکز پژوهشی، راستی‌آزمایی در مراحل ضبط و نشر، و حجیت تاریخ شفاهی برای فقیه مطرح کردند. آیت‌الله مبلغی تاکید کرد که تاریخ شفاهی ابزاری برای «ساختن تاریخ» است و باید روشمند و هوشمندانه باشد تا مستندات لازم را از راوی دریافت کند و قرائن صحت را ارائه دهد. او تقاطع‌گیری و جمع‌آوری روایت‌های متعدد را راهی برای غربال‌گری و کشف حقیقت دانست. در مورد حجیت نیز او بیان داشت: «تاریخ شفاهی منبع معلومات است که فقیه را متفطن به آگاهی‌هایی می‌کند و می‌تواند در روشش تجدیدنظر کند، اما لزوماً به معنای حجیت فقهی نیست.» وی همچنین بر تفکیک وظایف فقهی در سه سطح «تاریخ شفاهی (علم یا روش)، راوی تاریخ شفاهی و روایتگر تاریخ شفاهی» تاکید کرد.

گفتنی است پانزدهمین همایش سالانه تاریخ شفاهی با هدف واکاوی نسبت میان دین، فرهنگ و حافظه جمعی و با مشارکت پژوهشگران حوزه تاریخ، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی، روز سه‌شنبه ۲۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ در قم برگزار خواهد شد.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط