وقتی تحریم جای بمب را می‌گیرد: روایت یک دیپلمات از کشتار خاموش مردم عراق

‫معرفی کتاب «گونه‌ای دیگر از جنگ: رژیم تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق»، نوشتۀ هانس فون اشپونک

‫«گویی داریم تمامی جامعۀ عراق را نابود می‌سازیم. ماجرا به همین سادگی و به همین هراس‌انگیزی است.» 

معرفی کتاب «گونه‌ای دیگر از جنگ: رژیم تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق»
نوشته: هانس کریستف فون اشپونک
 

دربارۀ نویسنده: دیپلماتی که علیه کشتار شورید

هانس کریستف گراف فون اشپونک (Hans-Christof Graf von Sponeck)، زادۀ ۱۹۳۹ در برمن آلمان، نه یک نویسنده صرف، که یک دیپلمات کهنه‌کار و مقام عالی‌رتبه سابق سازمان ملل متحد است که نامش با شجاعت اخلاقی در برابر قدرت‌های بزرگ گره خورده است. پدر او، ژنرال هانس گراف فون اشپونک، از فرماندهان ارشد ورماخت بود که به دلیل مشارکت در توطئه ۲۰ ژوئیه ۱۹۴۴ علیه هیتلر اعدام شد. این میراث تلخ خانوادگی، شاید نخستین جرقه‌های ایستادگی بر سر اصول را در وجود او نهاد. خود او در سال ۱۹۵۷ یکی از نخستین «معترضان وجدانی» به خدمت سربازی در تاریخ آلمان پس از جنگ بود.

فون اشپونک در رشتۀ تاریخ، جمعیت‌شناسی و انسان‌شناسی جسمانی در آلمان و ایالات متحده تحصیل کرد و در سال ۱۹۶۸ به برنامۀ توسعۀ ملل متحد (UNDP) پیوست. طی سی سال خدمت مستمر، او مأموریت‌های دشواری را در غنا، ترکیه، بوتسوانا، پاکستان و هند پشت سر گذاشت و سرانجام به ریاست دفتر اروپایی UNDP در ژنو رسید. با این حال، سرنوشت او در اکتبر ۱۹۹۸ رقم خورد، زمانی که به عنوان «هماهنگ‌کنندۀ امور بشردوستانۀ سازمان ملل در عراق» و معاون دبیرکل منصوب شد و مدیریت برنامۀ بحث‌برانگیز «نفت در برابر غذا» را بر عهده گرفت.

آنچه در عراق دید، زندگی حرفه‌ای او را برای همیشه تغییر داد. فون اشپونک که شاهد فروپاشی زیرساخت‌های حیاتی و مرگ خاموش صدها هزار غیرنظامی تحت شدیدترین رژیم تحریمی تاریخ بود، در فوریۀ سال ۲۰۰۰، تنها شانزده ماه پس از انتصاب، در اعتراض به سیاست‌های تحریمی سازمان ملل استعفا کرد؛ سیاست‌هایی که به باور او «نسل‌کشی» را رقم می‌زدند. او به همراه همتای خود دنیس هالیدی، در مقاله‌ای در روزنامۀ گاردین، رژیم تحریم‌ها را به نقض کنوانسیون‌های ژنو و قوانین بین‌المللی متهم کرد. پس از استعفا، او به یکی از برجسته‌ترین منتقدان سازنده سازمان ملل و سخن‌گیری خستگی‌ناپذیر علیه آنچه «محاصرۀ قرون‌وسطایی عراق» می‌نامید، بدل شد.

دربارۀ کتاب: کالبدشکافی یک جنایت بین‌المللی

کتاب «گونه‌ای دیگر از جنگ: رژیم تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق» (A Different Kind of War: The UN Sanctions Regime in Iraq) نخستین بار در سال ۲۰۰۵ در آلمان با عنوان «Ein anderer Krieg» منتشر شد و ترجمۀ انگلیسی آن در سال ۲۰۰۶ با مقدمه‌ای از چلسو آموریم، وزیر خارجۀ وقت برزیل، از سوی انتشارات برگهان بوکز در نیویورک و آکسفورد به چاپ رسید. این کتاب حاصل مشاهدات مستقیم، دسترسی به اسناد منتشرنشدۀ داخلی سازمان ملل و گفت‌وگو با چهره‌های کلیدی از جمله کوفی عنان، صدام حسین، مقامات عراقی و شهروندان عادی است.

فون اشپونک در این اثر ۳۲۲ صفحه‌ای، پرده از واقعیتی هولناک برمی‌دارد: سیاست تحریم‌های اقتصادی و مناطق پروازممنوع که از ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ با هدف تغییر رژیم صدام حسین اعمال شدند، عملاً به «جنگی علیه مردم» تبدیل شدند؛ جنگی که با بمب و گلوله نبود، بلکه با گرسنگی، فروپاشی نظام سلامت و مرگ تدریجی یک ملت پیش رفت. او با لحنی خون‌سرد، مستند و عاری از شعارزدگی ــ که گواهی بر دیپلماتی کارکشته است ــ نشان می‌دهد که چگونه شورای امنیت سازمان ملل، عمدتاً تحت فشار ایالات متحده و بریتانیا، اصول بنیادین حقوق بشر و مقررات لاهه را زیر پا گذاشت.

نگاهی به فهرست مطالب و ساختار کتاب

کتاب با «پیش‌گفتاری» از چلسو آموریم و یک «مقدمه» آغاز می‌شود. سپس در شش فصل اصلی که هر یک به یکی از ارکان رژیم تحریم‌ها می‌پردازند، به شکلی روشمند ساختار تحریم‌ها را کالبدشکافی می‌کند:

«برنامۀ نفت در برابر غذا: معافیتی بشردوستانۀ بسنده؟» ــ در این فصل، فون اشپونک که خود مسئول اجرای این برنامه بود، نشان می‌دهد که چگونه برنامۀ «نفت در برابر غذا» به جای آنکه ابزاری برای کاهش رنج مردم باشد، به اهرمی سیاسی برای کنترل و تحقیر یک ملت بدل شد. او با اسناد و ارقام توضیح می‌دهد که حجم کمک‌های بشردوستانه هرگز برای پاسخگویی به نیازهای اولیۀ مردم کافی نبود و بروکراسی تحمیل‌شده، عملاً قحطی را مدیریت‌پذیر می‌ساخت.

«کمیسیون جبران خسارت: سود برای برخی، محرومیت برای دیگران» ــ نویسنده در این بخش به یکی از نادیده‌گرفته‌شده‌ترین ابعاد رژیم تحریم‌ها می‌پردازد: الزام عراق به پرداخت غرامت‌های جنگی از محل درآمدهای نفتی، در حالی‌که مردم این کشور از ابتدایی‌ترین امکانات زیستی محروم بودند. او اولویت‌بندی معیوب این کمیسیون را که غرامت قربانیان خارجی را بر بقای عراقیان مقدم می‌داشت، به چالش می‌کشد.

«مناطق پروازممنوع: مناطق حفاظت یا مناطق تقابل؟» ــ فون اشپونک در این فصل، ماهیت حقوقی و عملی مناطق پروازممنوع شمال و جنوب عراق را زیر سؤال می‌برد. او استدلال می‌کند که این مناطق که به بهانۀ حفاظت از کردها و شیعیان ایجاد شده بودند، بدون مجوز صریح شورای امنیت و عمدتاً به عنوان ابزار فشار نظامی یک‌جانبه از سوی آمریکا و بریتانیا به کار گرفته شدند و عملاً حاکمیت عراق را نقض کردند.

«کمیسیون ویژۀ سازمان ملل و دفتر هماهنگ‌کنندۀ امور بشردوستانه: دو واحد از یک سازمان واحد؟» ــ این فصل به تضاد درونی مأموریت سازمان ملل در عراق می‌پردازد: از یک سو کمیسیون خلع سلاح (UNSCOM) که به دنبال نابودی تسلیحات کشتار جمعی بود، و از سوی دیگر دفتر بشردوستانه که می‌کوشید قربانیان همان تحریم‌ها را زنده نگه دارد. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه اولویت‌های سیاسی، اهداف بشردوستانه را تحت‌الشعاع قرار دادند.

«دولت عراق، مردم و حقوق آنان» ــ در این بخش، فون اشپونک با نگاهی جامعه‌شناختی به شرایط داخلی عراق می‌پردازد: از یک سو رژیم اقتدارگرای بعث که از تحریم‌ها به عنوان ابزاری برای تحکیم قدرت خود بهره برد، و از سوی دیگر مردمی که میان چکش دیکتاتوری و سندان تحریم‌ها گرفتار شده بودند. او تأکید می‌کند که مردم عراق قربانی «جرمی که هرگز مرتکب نشده بودند» شدند.

«ساختار تحریم‌های سازمان ملل: تقابل، تفرقه، نتیجه‌گیری» ــ در فصل پایانی، نویسنده تصویری کلی از ساختار تصمیم‌گیری شورای امنیت ترسیم می‌کند و با ارائۀ اسنادی تکان‌دهنده از جمله آمار مرگ‌ومیر کودکان و فروپاشی نظام آموزشی و بهداشتی، نتیجه می‌گیرد که این رژیم تحریم‌ها نه تنها به اهداف اعلام‌شدۀ خود نرسید، بلکه زمینه‌ساز فاجعۀ انسانی‌ای شد که آثار آن تا امروز باقی است.

اهمیت، تحسین‌ها و جایگاه کتاب

کتاب «گونه‌ای دیگر از جنگ» موجی از تحسین را در میان برجسته‌ترین روشنفکران، روزنامه‌نگاران و پژوهشگران جهان برانگیخت. نوآم چامسکی، زبان‌شناس و منتقد سیاست خارجی، این کتاب را «مطالعه‌ای متین و تأثیرگذار» خواند که «دردناک، ضروری و به‌غایت غم‌انگیز» است. او افزود: «اشپونک به ما یادآوری می‌کند که مجازات مردم برای اعمالی که مرتکب نشده‌اند، نقض کنوانسیون‌های لاهه است».

جان پیلگر، روزنامه‌نگار و مستندساز فقید که خود از منتقدان سرسخت امپریالیسم بود، این کتاب را «یکی از مهم‌ترین کتاب‌هایی که به خاطر دارم» توصیف کرد و نوشت: «فون اشپونک... پرده از یکی از بزرگ‌ترین جنایات تاریخ برداشته است: محاصرۀ قرون‌وسطایی عراق». همچنین نشریۀ تخصصی «ژورنال پژوهش‌های نسل‌کشی» (Journal of Genocide Research) نیز تحلیل کتاب را ستود و آن را یادآور این حقیقت دانست که «اقتدار اخلاقی ایالات متحده در این زمینه به شدت مخدوش است».

افزون بر این، نقل قولی از ویسام خلیفه، جوان هجده‌سالۀ اهل فلوجه که دوران تحریم‌ها را زیسته بود، بر پشت جلد کتاب آمده است: «این کتاب، تاریخ شخصی من است. من در سال‌های تحریم بزرگ شدم: بدون مراقبت بهداشتی، بدون آموزش کافی، بدون غذای کافی. تنها خدا و والدینم به من کمک کردند تا زنده بمانم». این گواهی شخصی، شاید تأثیرگذارترین تأیید بر اعتبار مستندات کتاب باشد.

برای مخاطب فارسی‌زبان که در منطقه‌ای زندگی می‌کند که خود قربانی تحریم‌های فلج‌کننده بوده است، خواندن این کتاب فراتر از یک مطالعۀ تاریخی است. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه اهرم‌های اقتصادی می‌توانند در سکوت کامل، همان ویرانی‌ای را به بار آورند که یک جنگ تمام‌عیار. فون اشپونک با شجاعت کم‌نظیر خود به ما می‌آموزد که در برابر قدرت‌هایی که انسان‌ها را به «قربانیان بی‌گناه» تبدیل می‌کنند، نه تنها می‌توان، که باید ایستاد. کتاب «گونه‌ای دیگر از جنگ»، تنها یک گزارش تاریخی نیست؛ یک سند اخلاقی است برای تمام اعصار، تا فراموش نکنیم که خاموش‌ترین جنگ‌ها، گاه هولناک‌ترین آنهایند.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط