مروری بر کتاب «برآمدن ایران و رقابت با آمریکا در خاورمیانه»، نوشتۀ محسن میلانی
اشاره.
آنچه در پی میآید مروریست بر کتاب «برآمدن ایران و رقابت با آمریکا در خاورمیانه»، نوشتۀ محسن میلانی؛ این کتاب در سال 2025 منتشر شده است. مشخصات انگلیسی اثر چنین است:
Mohsen Milani, Iran's Rise and Rivalry with the US in the Middle East (2025)
***
در جغرافیای سیاسیِ پرآشوبِ خاورمیانه، فهمِ منطقِ حاکم بر کنشهای جمهوری اسلامی ایران و تقابلِ بنیادین آن با ایالات متحده، نیازمندِ نگاهی است که هم برآمده از شناختِ عمیقِ تاریخِ تحولاتِ داخلی ایران باشد و هم بر قواعدِ بازیِ قدرت در عرصهی بینالملل تسلط داشته باشد. کتاب «برآمدنِ ایران و رقابت با ایالات متحده در خاورمیانه» (Iran's Rise and Rivalry with the US in the Middle East) اثر دکتر محسن میلانی، یکی از استوارترین تلاشهای آکادمیک برای تبیینِ این گذارِ تاریخی و دیپلماسیِ برخورد میان تهران و واشینگتن است. این اثر که توسط یکی از شناختهشدهترین تحلیلگرانِ مسائل ایران در محافل دانشگاهی غرب نگاشته شده، فراتر از یک گزارش تاریخی، در پیِ ارائهی چارچوبی نظری برای درک «رنسانسِ ژئوپلیتیک» ایران در فضایِ پس از جنگ سرد است.
دربارهی نویسنده: پلِ میانِ آکادمیای غرب و واقعیتِ شرق
دکتر محسن میلانی، استادِ برجستهی سیاستِ بینالملل در دانشگاه فلوریدای جنوبی (USF) و مدیرِ مرکزِ مطالعاتِ استراتژیک و دیپلماسی در همین دانشگاه است. او که تحصیلکردهی دانشگاه شیکاگو و کالیفرنیاست، دهههاست که به عنوان یکی از منصفترین و در عین حال دقیقترین ناظرانِ تحولاتِ ایران در ایالات متحده شناخته میشود. میلانی پیش از این با نگارش کتاب کلاسیکِ «شکلگیریِ انقلابِ ایران» (The Making of Iran's Islamic Revolution)، جایگاه خود را به عنوان مرجعی در شناختِ ریشههای تحولِ سیاسی در ایران تثبیت کرده بود. ویژگیِ بارزِ آثار میلانی، پرهیز از هیجانزدگیهای سیاسی و تمرکز بر «رئالیسمِ ساختاری» و «تاریخنگاریِ انتقادی» است؛ امری که سبب شده همواره مورد وثوقِ هر دو سویِ منازعه (ایران و آمریکا) برای فهمِ متقابلِ مواضع یکدیگر باشد.
اهمیت و جایگاه کتاب در گفتمان بینالمللی
کتاب «برآمدنِ ایران و رقابت با ایالات متحده در خاورمیانه» در زمانی منتشر شد که خاورمیانه در حالِ گذار از نظمِ سنتی به سوی یک قطببندیِ نوین بود. این کتاب به سبب دقت در تحلیل «محور مقاومت» و استراتژیِ «عمق راهبردی» ایران، مورد تحسینِ نشریاتِ معتبری همچون «فارن افرز» (Foreign Affairs) و «میدل ایست ژورنال» (Middle East Journal) قرار گرفته است. تحلیلگران برجستهای همچون ولی نصر و گری سیک، این اثر را یکی از کلیدهای اصلی برای درکِ تغییرِ توازنِ قوا در عراق، سوریه و لبنان دانستهاند. کتاب میلانی به دلیل توانایی در تبیینِ «منطقِ امنیتی ایران» به زبانی آکادمیک و رسمی، به یکی از متونِ پیشنهادی در مراکزِ عالیِ مطالعاتِ خاورمیانه مبدل گشته است.
فهرست مطالب کتاب پیشگفتار: پارادایمِ نوینِ قدرت در خاورمیانه
- فصل اول: میراثِ انقلاب و بازتعریفِ منافع ملی (گذر از ایدئولوژی به بقا)
- فصل دوم: سقوطِ طالبان و صدام؛ هدایایِ ناخواستهی واشینگتن به تهران
- فصل سوم: استراتژیِ نفوذ؛ ایران در عراقِ پسا-بعث
- فصل چهارم: بحرانِ سوریه و جنگِ نیابتی؛ ایران، حزبالله و بقایِ اسد
- فصل پنجم: رقابتِ سرد میان تهران و ریاض؛ نبرد برای رهبریِ جهان اسلام
- فصل ششم: دیپلماسیِ هستهای؛ توازنِ وحشت و تلاش برای شناساییِ بینالمللی
- فصل هفتم: بازدارندگیِ نامتقارن؛ توانِ موشکی و نفوذِ منطقهای
- نتیجهگیری: افقِ تقابل یا تعامل؛ آیندهی جایگاه ایران در نظمِ جهانی
سیر مطالب و روایت یکپارچهی کتاب
روایتِ میلانی در این کتاب از یک مفروضهی بنیادین آغاز میشود: ایران پس از دههها انزوا، در حالِ تجربه کردنِ یک «برآمدنِ استراتژیک» است که ریشههای آن نه تنها در ایدئولوژیِ مذهبی، بلکه در ضرورتهای کانونیکِ امنیت ملی نهفته است.
در فصل اول، نویسنده به واکاویِ استحاله در سیاست خارجی ایران میپردازد. او نشان میدهد که چگونه رهبرانِ ایران پس از پایانِ جنگ با عراق، بهتدریج از شعارهایِ صرفاً انقلابی به سوی یک «رئالیسمِ تدافعی» حرکت کردند. میلانی استدلال میکند که مفهومِ «منافع ملی» در ایران با صبغهای مذهبی بازتعریف شد تا نه تنها ضامن بقای رژیم، بلکه ضامنِ هژمونیِ منطقهای ایران در برابر رقبای تحت حمایتِ غرب باشد.
در فصول دوم و سوم، کتاب به روایتِ طنزِ تلخِ تاریخ میپردازد. میلانی به دقت تشریح میکند که چگونه حملاتِ نظامیِ ایالات متحده به افغانستان و عراق — که به قصدِ مهارِ تروریسم و دموکراسیسازی انجام شد — بزرگترین موانعِ ژئوپلیتیک ایران (طالبان در شرق و صدام در غرب) را از میان برداشت. او در فصل سوم با جزئیاتی دقیق نشان میدهد که ایران چگونه از خلاء قدرتِ ایجاد شده در عراق بهره برد تا با ایجاد شبکهای از متحدانِ شیعی، عملاً عراق را از یک «سدِ دفاعی علیه ایران» به یک «پلِ ارتباطی با مدیترانه» مبدل سازد.
فصل چهارم نقطه عطفِ تحلیلِ میلانی دربارهی پویاییهایِ خونینِ خاورمیانه است. او بحران سوریه را نه تنها یک جنگ داخلی، بلکه «شاهرگِ حیاتی» نفوذ ایران میداند. در این بخش، روایت کتاب به همپیوستگیِ ایران و حزبالله لبنان میپردازد. میلانی تبیین میکند که حفظِ نظام بشار اسد برای ایران، مسئلهای فراتر از همپیمانی سیاسی و در واقع بخشی از استراتژیِ «دفاعِ هجومی» برای دور نگه داشتنِ تهدیدها از مرزهای جغرافیایی ایران است.
در فصول پنجم و ششم، میلانی ابعادِ دیگرِ رقابت را میکاود. او در فصل پنجم به سراغِ تقابلِ دوگانه میان تهران و ریاض میرود؛ رقابتی که آن را نه یک جنگِ مذهبیِ باستانی، بلکه یک نبردِ مدرن برای کسبِ برتریِ استراتژیک در خلیج فارس توصیف میکند. در فصل ششم، بحث به پروندهی هستهای گره میخورد. نویسنده معتقد است که برای ایران، توانمندیِ هستهای نه یک هدفِ نظامیِ صِرف، بلکه ابزاری برای «چانهزنیِ کلان» با ایالات متحده است تا واشینگتن ناگزیر شود ایران را به عنوان یک «قدرتِ برترِ منطقهای» به رسمیت بشناسد.
فصل هفتم به بررسیِ جعبهابزارِ قدرت ایران میپردازد. میلانی واژهی «بازدارندگیِ نامتقارن» را به کار میبرد تا توضیح دهد ایران چگونه با ترکیبِ توانمندیِ موشکی و نفوذِ گروههای وفادار (جیسالمهدی، حزبالله، حوثیها)، هزینهی هرگونه برخوردِ مستقیم با خود را به شدت بالا برده است. او به شکلی آکادمیک نشان میدهد که این استراتژی، پاسخی هوشمندانه به برتریِ نظامیِ کلاسیکِ ایالات متحده و متحدانش در منطقه است.
نویسنده در نتیجهگیری کتاب، به بنبستِ راهبردی میان ایران و آمریکا میپردازد. میلانی بر این باور است که تا زمانی که ایالات متحده وزنِ جدیدِ ایران در منطقه را نپذیرد و ایران نیز به دنبالِ تجدیدنظرطلبی در نظمِ کنونی باشد، این رقابتِ پرهزینه ادامه خواهد یافت. با این حال، او دریچهای را به سوی «واقعگراییِ مصلحتآمیز» میگشاید و استدلال میکند که ثباتِ خاورمیانه بدونِ مشارکتِ مستقیم یا غیرمستقیم ایران میسر نخواهد بود.
نقد و جمعبندی نهایی
کتابِ محسن میلانی، نقشهی راهی برای عبور از کلیشههای رسانهای و رسیدن به درکِ ساختاری از سیاست خارجی ایران است. میلانی با تسلط بر ادبیاتِ «علوم سیاسیِ غرب» و فهمِ «فرهنگِ سیاسیِ شرق»، اثری خلق کرده است که نه ایران را تطهیر میکند و نه آن را اهریمن جلوه میدهد؛ بلکه آن را به عنوان یک بازیگرِ عقلانی (Rational Actor) به تصویر میکشد که در میانهی رقابتِ قدرتها، به دنبالِ بیشینهسازیِ نفوذ و امنیت خویش است.
این کتاب برای پژوهشگرانِ تاریخ معاصر، دیپلماتها و دانشجویان روابط بینالملل، منبعی استراتژیک است که به آنها میآموزد چگونه قطعاتِ پازلِ پراکندهی خاورمیانه — از یمن تا لبنان — را در کنار هم بچینند تا تصویری روشن از «رؤیایِ برآمدنِ ایران» و «چالشِ مهارِ آمریکا» به دست آورند. میلانی بهدرستی گوشزد میکند که رقابتِ تهران و واشینگتن، بازیِ مرگ و زندگی بر سرِ آیندهی نیمی از جهان است.
همرسانی
مطالب مرتبط
جدیدترین مطالب
15 دیماه در گذر تاریخ
پربازدیدها
پرونده ویژه
شبکههای اجتماعی
نظر شما