تا واپسین لحظه در تلاش بود روایت‌گر حقیقت باشد

معرفی کتاب «جایگاه‌های ذهن: زندگی ادوارد سعید»، نوشته‌ی تیموتی برنان

درباره‌ی نویسنده و پیشینه‌ی اثر

تیموتی برنان (Timothy Brennan) استاد ادبیات تطبیقی و مطالعات فرهنگی در دانشگاه مینه‌سوتا و از شاگردان و دوستان نزدیک ادوارد سعید بوده است. برنان با سابقه‌ی نگارش آثاری در زمینه‌ی نقد ادبی و اندیشه‌های پسااستعماری، در کتاب «Places of Mind: A Life of Edward Said» زندگی‌نامه‌ای جامع و موشکافانه از ادوارد سعید، متفکر فلسطینی-آمریکایی، ارائه کرده است. او پس از سال‌ها تحقیق و گردآوری منابع دست اول، نخستین زندگی‌نامه‌ی کامل سعید را در سال ۲۰۲۱ منتشر نمود. این کتاب حاصل پژوهشی عمیق است که طی آن برنان با ده‌ها نفر از نزدیکان، همکاران، شاگردان و حتی منتقدان سعید مصاحبه کرده، به اسناد آرشیوی متعدد و نامه‌های شخصی سعید دست یافته و حتی تمام پرونده‌ی ۲۳۸ صفحه‌ای اف‌بی‌آی درباره‌ی سعید را مطالعه کرده است. نتیجه‌ی این تلاش، تصویری دقیق و همه‌جانبه از اندیشه‌ها و زندگی شخصی ادوارد سعید است که او را در تمامی جوانب فکری و شخصیتی‌اش به خواننده می‌شناساند. ادوارد سعید (۲۰۰۳-۱۹۳۵) از تأثیرگذارترین روشنفکران معاصر بود که به‌عنوان پیشگام مطالعات پسااستعماری و نظریه‌پرداز مفهوم «شرق‌شناسی» شهرت جهانی یافت. او استاد ادبیات تطبیقی در دانشگاه کلمبیا، منتقد ادبی و فرهنگی، و از فعالان سرشناس سیاسی در دفاع از حقوق مردم فلسطین به شمار می‌رفت. سعید در طول حیات خود به‌واسطه‌ی کتاب‌هایی همچون شرق‌شناسی (Orientalism, 1978) بنیان نقد گفتمان‌های استعمارگرایانه‌ی غرب را گذاشت و به صدای آکادمیک جهان پساکلونیال بدل شد. همچنین او به‌عنوان یک فلسطینی در تبعید، سال‌ها عضو شورای ملی فلسطین بود و با سیاست‌مدارانی نظیر یاسر عرفات و جیمی کارتر برای پیشبرد صلح و حقوق فلسطینیان گفتگو می‌کرد. با این همه، سعید شخصیتی چندوجهی داشت که در عین فعالیت سیاسی، استاد دانشگاه و منتقد ادبی برجسته‌ای بود و مقالاتش در نشریاتی چون نیویورک‌تایمز و مجلات تخصصی انتشار می‌یافت. کتاب برنان تلاشی است برای آشتی دادن تمامی این وجوه متنوع و گاه متضاد در یک روایت منسجم. برنان به‌عنوان دوست و شاگرد قدیمی سعید، از هرگونه خودنمایی در کتاب پرهیز کرده و بیشترین تمرکز را بر ارائه‌ی داستان زندگی استادش از کودکی تا پایان عمر قرار داده است.

درباره‌ی کتاب و ساختار آن

«Places of Mind: A Life of Edward Said» (مکان‌های ذهن: زندگی ادوارد سعید) یک زندگی‌نامه‌ی فکری-انتقادی است که زندگی سعید را به ترتیب زمانی (از زادگاه تا زمان مرگ) روایت می‌کند و در ضمن، تحول اندیشه‌ها و آثار او را نیز می‌کاود. برنان کتاب را در دوازده فصل تنظیم کرده است که هر فصل به دوره‌ای مهم یا بُعدی خاص از زندگی و فکر سعید می‌پردازد. در هر بخش، ضمن شرح وقایع زندگی شخصی، به زمینه‌های تاریخی و سیاسی مرتبط نیز اشاره شده و آثار مهم سعید در همان دوره نقد و بررسی می‌شود. در ادامه، نگاهی گذرا به فصول مختلف کتاب و محتوای هر یک خواهیم داشت:

• فصل اول – «The Cocoon» (پیله): به سال‌های کودکی ادوارد سعید اختصاص دارد. سعید در سال ۱۹۳۵ در خانواده‌ای متمول فلسطینی، در شهر اورشلیم به دنیا آمد و دوران کودکی خود را در قاهره‌ی دوران حکومت بریتانیا گذراند. زندگی در یک حباب اشرافی و چندفرهنگی – که نویسنده آن را به پیله‌ای محافظ تشبیه می‌کند – باعث شد سعید از همان ابتدا میان هویت‌های گوناگون (عربی، غربی، مسیحی) قرار گیرد. او در بهترین مدارس انگلیسی‌زبان مصر تحصیل کرد و در نوجوانی تسلطش به زبان انگلیسی از عربی پیشی گرفته بود. این فصل تصویری از پرورش در محیطی استعماری-اشرافی ارائه می‌دهد که بعدها زمینه‌ساز حساسیت‌های ضداستعماری سعید شد.
• فصل دوم – «Unsettling» (برهم‌خوردن آرامش): دوران نوجوانی و تجربه‌ی شوک‌آور مهاجرت سعید به ایالات متحده را پوشش می‌دهد. در ۱۵ سالگی، خانواده سعید او را برای ادامه‌ی تحصیل به مدرسه شبانه‌روزی نورث‌فیلد مونت‌هرمون در ماساچوست آمریکا فرستادند. این جابجایی ناگهانی از خاورمیانه به غرب، برای سعید جوان تجربه‌ای همراه با احساس بی‌جایی و ناآرامی بود. برنان شرح می‌دهد که چگونه سعید نوجوان در محیط جدید دچار بحران هویت شد و با احساس «در غربت بودن» دست‌وپنجه نرم کرد؛ احساسی که عنوان خودزندگی‌نامه‌ی بعدی او Out of Place (خارج از مکان) نیز به آن اشاره دارد. این فصل به تاثیر آن دوران بر شکل‌گیری شخصیت دوگانه‌ی سعید می‌پردازد: از سویی میل به همرنگ شدن با جامعه‌ی جدید و از سوی دیگر آگاهی فزاینده از تفاوت‌ها و بیگانگی فرهنگی.

• فصل سوم – «An Ivied Apprenticeship» (دوران شاگردی در آیوی لیگ): به سال‌های دانشجویی سعید در دانشگاه‌های پرینستون و هاروارد می‌پردازد. عنوان فصل به پیچک‌های Ivy League اشاره دارد و دوره‌ی کارآموزی فکری سعید در محافل نخبه‌ی آکادمیک آمریکا را توصیف می‌کند. سعید در پرینستون تحت آموزش استادان برجسته‌ای همچون ریچارد بلک‌مُور و در هاروارد زیر نظر منتقدانی مانند هری لوین پرورش یافت. برنان نشان می‌دهد که چگونه سعید جوان در این سال‌ها تلاش می‌کرد خود را با محیط نخبه‌گرای سفیدپوست وفق دهد و به یک «خارجی قابل‌احترام» تبدیل شود. او حتی در ابتدا مردد بود بین مسیرهای متفاوتی چون موسیقی حرفه‌ای، تجارت یا ادبیات؛ اما سرانجام با راهنمایی اساتیدش به ادبیات تطبیقی و نقد ادبی روی آورد. این فصل شکل‌گیری بنیان‌های فکری سعید را ترسیم می‌کند و تاثیر آموزه‌های دانشگاهی غربی بر اندیشه‌ی او را بررسی می‌نماید.
• فصل چهارم – «The Secret Agent» (مامور سرّی): این بخش به آغاز زندگی حرفه‌ای سعید به‌عنوان استاد دانشگاه و به موازات آن ورود محتاطانه‌ی او به عرصه‌ی سیاست اختصاص دارد. عنوان کنایی «مامور مخفی» اشاره به دوگانگی نقش سعید در این دوران دارد: از یک سو استادی جوان در دانشگاه کلمبیا که به تدریس ادبیات مشغول است و از سوی دیگر روشنفکری که آرام‌آرام به مسائل سیاسی زمانه حساس می‌شود و گویی به‌طور غیررسمی مامور رساندن پیام جهان عرب به غرب است. در دهه‌ی ۱۹۶۰، سعید هنوز به‌ظاهر از فعالیت سیاسی روزمره فاصله داشت و حتی از اعتراضات دانشجویی آن زمان فاصله می‌گرفت (تا حدی که در یک مورد برای پایان دادن به تحصن معترضان در دانشگاهش به پلیس متوسل شد). با این حال، حوادث جهان مثل بحران سوئز (۱۹۵۶) و تداوم استعمار در خاورمیانه او را به فکر واداشت. در این فصل برنان گذار تدریجی سعید را از یک آکادمیسین محتاط به روشنفکری متعهد ترسیم می‌کند؛ گذری که آرام اما پیوسته بود و زیر پوست زندگی علمی او جریان داشت.
• فصل پنجم – «Before Oslo» (پیش از اسلو): به فعالیت‌های سیاسی و مواضع فکری سعید در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ تا پیش از پیمان اوسلو (۱۹۹۳) می‌پردازد. این دوره زمان اوج گرفتن نام سعید در هر دو عرصه‌ی دانشگاهی و سیاسی بود. او در ۱۹۷۸ کتاب انقلابی شرق‌شناسی را منتشر کرد که نقد بنیادینی بر نگاه استعمارزده‌ی غرب به شرق بود و موجی در مطالعات پسااستعماری برانگیخت. به موازات شهرت علمی، سعید وارد فعالیت جدی در مساله فلسطین شد: در سال ۱۹۷۷ به عضویت شورای ملی فلسطین (پارلمان در تبعید سازمان آزادی‌بخش فلسطین) درآمد و به یکی از صداهای پرنفوذ فلسطینیان در غرب بدل گشت. برنان شرح می‌دهد که چگونه سعید به عنوان مشاور غیررسمی یاسر عرفات و نماینده‌ی فرهنگی فلسطینیان، در مجامع بین‌المللی از حقوق مردم سرزمینش دفاع می‌کرد. فصل «پیش از اسلو» مبارزات دیپلماتیک و قلمی سعید را در آستانه‌ی تحولات روند صلح خاورمیانه روایت می‌کند؛ از جمله تلاش‌های او برای جلب حمایت افکار عمومی غرب از آرمان فلسطین، و نیز انتقاداتی که بابت دیدگاه‌های صریحش متحمل شد.

در دهه‌ی ۱۹۶۰، سعید هنوز به‌ظاهر از فعالیت سیاسی روزمره فاصله داشت و حتی از اعتراضات دانشجویی آن زمان فاصله می‌گرفت (تا حدی که در یک مورد برای پایان دادن به تحصن معترضان در دانشگاهش به پلیس متوسل شد). با این حال، حوادث جهان مثل بحران سوئز (۱۹۵۶) و تداوم استعمار در خاورمیانه او را به فکر واداشت.

• فصل ششم – «The Gentile Intellect» (روشنفکر غیریهودی): در این فصل وجه دیگری از هویت فکری سعید کاویده می‌شود؛ اینکه او به عنوان یک روشنفکر عرب مسیحی (غیریهودی) چگونه در صحنه فکری عمدتاً تحت تسلط نگرش‌های اروپا-محور و حتی محافل فکری یهودی نیویورک جای گرفت. سعید در زمره‌ی معدود متفکران مطرح آمریکایی بود که پس‌زمینه‌ی عربی داشت و این جایگاه خاص گاه او را در معرض سوءتفاهم‌ها و حملات قرار می‌داد. برنان به تضادهایی می‌پردازد که سعید با آن‌ها روبه‌رو شد: او منتقد سرسخت صهیونیسم و امپریالیسم غربی بود، اما در عین حال دل‌بسته‌ی موسیقی کلاسیک اروپایی و ادبیات انگلیسی؛ از یک سو چهره‌ی شاخص چپ رادیکال به‌شمار می‌رفت و از سوی دیگر زندگی شخصی مرفه و سلیقه‌ای اشرافی داشت. عنوان «عقل غیرخودی» به این پارادوکس‌ها اشاره دارد. در این بخش می‌بینیم که سعید چگونه میان دنیای فکری غرب و هویت مشرق‌زمینی خود پل می‌زند و تلاش می‌کند علی‌رغم حاشیه‌رانده‌شدن از سوی برخی محافل، صدای مستقل خویش را حفظ کند.

ادوارد سعید و خواهرش رزماری سعید در کودکی، فلسطین

• فصل هفتم – «From Saigon to Palestine» (از سایگون تا فلسطین): این عنوان گویای پیوندی است که سعید میان جنبش‌های ضداستعماری جهان برقرار می‌کرد. برنان در این فصل نشان می‌دهد که حس همبستگی سعید با مبارزات جهانی چگونه از جنگ ویتنام و جنبش‌های آزادی‌بخش آسیایی گرفته تا مبارزه‌ی فلسطینیان امتداد می‌یابد. سعید در نوشته‌ها و موضع‌گیری‌های دهه‌ی ۱۹۷۰ خود، بارها سیاست‌های امپریالیستی آمریکا در ویتنام و خاورمیانه را به چالش کشید و استدلال کرد که سرنوشت ملت‌های تحت سلطه به هم گره خورده است. او مفهوم «جهان سوم» را نه به عنوان برساخته‌ای تحقیرآمیز، بلکه به مثابه صدای مشترک مللی که در برابر سلطه قدرت‌های بزرگ مقاومت می‌کنند به‌کار می‌برد. فصل «از سایگون تا فلسطین» بر ارتباط اندیشه‌های سعید در نقد استعمار از شرق آسیا تا خاورمیانه تمرکز دارد و نقش او را در بین‌المللی کردن مساله فلسطین برجسته می‌سازد.

او منتقد سرسخت روند سازش یک‌جانبه‌ی اسلو بود و معتقد بود که این توافق حقوق اساسی فلسطینیان را نادیده گرفته است. در این فصل روایت می‌شود که چگونه سعید با مقالات پرشور و کتاب‌هایی مانند صلح و اصول غیرقابل انعطاف، افکار عمومی را نسبت به کاستی‌های روند صلح آگاه کرد و صدای وجدان بیدار در مناقشه‌ی فلسطین باقی ماند.

• فصل هشتم – «Against False Gods» (علیه خدایان دروغین): در این بخش سعید به‌عنوان روشنفکری نقاد به تصویر کشیده می‌شود که هیچ مرجع فکری یا سیاسی را مصون از نقد نمی‌دانست. عنوان این فصل اشاره دارد به مخالفت سعید با بت‌های فکری و سیاسیِ کاذبی که به باور او مانع حقیقت‌جویی بودند. برنان توضیح می‌دهد که سعید چگونه هم‌زمان با انتقاد از استعمار و نژادپرستی غربی، نسبت به لغزش‌های گفتمان‌های شرقی و ملی‌گرایانه نیز هشدار می‌داد. سعید معتقد بود نباید در برابر ظلم، با تعصب کور پاسخ داد؛ از این رو او جریان‌هایی چون بنیادگرایی مذهبی یا ملی‌گرایی افراطی در جهان عرب را نیز نقد می‌کرد و خطر جایگزین‌شدن یک تعصب به‌جای تعصب دیگر را گوشزد می‌ساخت. در این فصل همچنین به رویارویی‌های فکری سعید با برخی نظریه‌پردازان غربی (مثل نقد او به پساساختارگرایان و پست‌مدرنیست‌هایی چون ژاک دریدا) پرداخته شده است. سعید «ژست‌های پرطمطراق نظریه‌بافان» را برنمی‌تافت و بر ساده‌گویی و صداقت در اندیشه تأکید می‌کرد. مجموعاً این فصل سیمای سعید را به عنوان روشنفکری آزاداندیش و جسور ترسیم می‌کند که در برابر هرگونه جزم‌اندیشی – چه شرقی چه غربی – ایستادگی نمود.
• فصل نهم – «A Few Simple Ideas» (چند ایده‌ی ساده): برنان در این فصل به مرور برخی اصول فکری بنیادین سعید می‌پردازد که همچون ایده‌هایی به‌ظاهر ساده اما ژرف، در پس کارهای او حضور داشتند. از جمله این ایده‌ها اعتقاد به نقش ادبیات و نقد در آزادی‌بخشی انسان است. سعید همواره استدلال می‌کرد که نقد ادبی و هنری می‌تواند وجدان سیاسی و اجتماعی را بیدار کند و بنابراین، ادبیات صرفاً عرصه‌ای زیبایی‌شناسانه نیست بلکه میدان مبارزه‌ی فرهنگی است. ایده‌ی دیگر، جهان‌وطن‌گرایی انتقادی سعید بود؛ او خود را هم‌زمان متعلق به شرق و غرب می‌دانست و بر لزوم فرا رفتن از مرزهای تنگ قومیتی و ملی تأکید داشت. برنان همچنین به مفهوم «نقد سکولار» نزد سعید اشاره می‌کند؛ یعنی رویکردی که دانسته‌های بشری را نه مطلق بلکه تاریخی و قابل نقد می‌داند. فصل «چند ایده‌ی ساده» با زبانی قابل‌فهم نشان می‌دهد که چگونه اندیشه‌های سعید – هرچند پیچیده در بیان – بر چند اصل اخلاقی و فکری ساده و استوار بنا شده بود: صداقت در خوانش متون، تعهد در برابر ظلم، و امید به امکان گفتگوی برابر میان فرهنگ‌ها.

سعید در نوشته‌ها و موضع‌گیری‌های دهه‌ی ۱۹۷۰ خود، بارها سیاست‌های امپریالیستی آمریکا در ویتنام و خاورمیانه را به چالش کشید و استدلال کرد که سرنوشت ملت‌های تحت سلطه به هم گره خورده است. او مفهوم «جهان سوم» را نه به عنوان برساخته‌ای تحقیرآمیز، بلکه به مثابه صدای مشترک مللی که در برابر سلطه قدرت‌های بزرگ مقاومت می‌کنند به‌کار می‌برد.

• فصل دهم – «The Third World Speaks» (جهان سوم سخن می‌گوید): این بخش به پژواک صدای ملت‌های تحت استعمار در آثار و فعالیت‌های سعید می‌پردازد. سعید معتقد بود که جهان سوم باید روایتگر داستان خود باشد و در مقابل گفتمان سلطه که صدای کشورهای استعمارشده را تحریف کرده است، تاریخ و فرهنگ خویش را بازگوید. در دهه‌ی ۱۹۹۰ او کتاب فرهنگ و امپریالیسم را نوشت که به نوعی دنباله‌ی شرق‌شناسی محسوب می‌شود و در آن نشان داد چگونه ادبیات و هنر غربی در طی دو قرن، صدای ملل مستعمره را سرکوب یا تحریف کرده است. برنان در این فصل مشارکت سعید را در بازپس‌گیری روایت توسط مردمان شرق و جنوب بررسی می‌کند. از تأسیس مجلات و مؤسسات مطالعات فلسطینی گرفته تا تربیت نسلی از دانشجویان و پژوهشگران پسااستعماری، همگی از تلاش‌های سعید برای به سخن درآوردن جهان سوم حکایت دارند. عنوان «جهان سوم سخن می‌گوید» نیز بیانگر موفقیتی است که اندیشه‌های سعید در مشروعیت‌بخشیدن به صدای فرودستان در عرصه‌ی فرهنگ و سیاست کسب کرد.
• فصل یازدهم – «Two Peoples in One Land» (دو ملت در یک سرزمین): این فصل به درگیری دیرپای اعراب و اسرائیل و نقش سعید در این زمینه اختصاص دارد. سعید به عنوان یک فلسطینی تبعیدی که سال‌ها در آمریکا زیست، موقعیتی یگانه برای تبیین روایت ملت خود در غرب داشت. برنان شرح می‌دهد که سعید چگونه در آثار و مصاحبه‌هایش همواره بر حقوق پایمال‌شده‌ی فلسطینیان تأکید می‌کرد. عنوان فصل برگرفته از باور سعید است که سرزمین فلسطین/اسرائیل باید به عنوان خانه‌ی مشترک «دو قوم در یک سرزمین» شناخته شود. ابتدا سعید از راه‌حل تشکیل دو دولت مستقل حمایت می‌کرد، اما پس از پیمان ناامیدکننده‌ی اسلو (۱۹۹۳) به این نتیجه رسید که راه‌حل واقعی، همزیستی مسالمت‌آمیز دو ملت در قالب یک ساختار دموکراتیک واحد است. او منتقد سرسخت روند سازش یک‌جانبه‌ی اسلو بود و معتقد بود که این توافق حقوق اساسی فلسطینیان را نادیده گرفته است. در این فصل روایت می‌شود که چگونه سعید با مقالات پرشور و کتاب‌هایی مانند صلح و اصول غیرقابل انعطاف، افکار عمومی را نسبت به کاستی‌های روند صلح آگاه کرد و صدای وجدان بیدار در مناقشه‌ی فلسطین باقی ماند.
• فصل دوازدهم – «The Race Against Time» (مسابقه با زمان): واپسین فصل کتاب به سال‌های پایانی زندگی سعید می‌پردازد؛ دوره‌ای که او با وجود ابتلا به بیماری سرطان خون (لوسمی) به فعالیت فکری و فرهنگی خستگی‌ناپذیر خود ادامه داد. عنوان «مسابقه با زمان» اشاره به شتاب سعید در این سال‌ها برای ثبت میراث فکری‌اش پیش از فرارسیدن مرگ دارد. برنان تصویری تأثرانگیز و در عین حال الهام‌بخش از تلاش‌های واپسین سعید به دست می‌دهد: او در حالی که تحت درمان بود، خاطراتش (خارج از مکان) را نوشت تا روایت زندگی خود را با صدای خویش ثبت کند؛ به همراه دوستش دانیل بارنبویم ارکستر موسیقی غرب-شرق را بنیان گذاشت تا موسیقی‌دانان جوان عرب و یهودی را گرد هم آورد؛ مجموعه گفتگوهایی در باب فرهنگ و موسیقی منتشر کرد و تا آخرین روزها مقالات تندی در نقد استعمار و بنیادگرایی نوشت. سرانجام سعید در سپتامبر ۲۰۰۳ در حالی چشم از جهان فروبست که به قول برنان، «تا واپسین لحظه در تلاش بود روایت‌گر حقیقت باشد». این فصل پایان‌بخش کتاب، جنبه‌ای انسانی و پرشور از سعید را نشان می‌دهد و خواننده را با میراث ماندگار او بدرود می‌گوید.

جایگاه و اهمیت کتاب

کتاب «Places of Mind» پس از انتشار با استقبال گسترده‌ی محافل فرهنگی و دانشگاهی روبرو شد. این کتاب تصویری چندوجهی و متوازن از ادوارد سعید ارائه می‌دهد که هم وجوه درخشان و دستاوردهای فکری او را می‌ستاید و هم به کاستی‌ها و تناقض‌های شخصیتی‌اش با نگاهی انتقادی می‌پردازد. منتقد روزنامه‌ی گاردین (عَدف سُویف، نویسنده مصری-بریتانیایی) این اثر را «پرتره‌ای صمیمی... در عین حال موشکافانه و گرم» توصیف کرده است و نشریات معتبری همچون نیویورک تایمز و نیویورکر نقدهای مفصلی بر آن نوشته‌اند. کتاب حاضر به دلیل جامعیت و اتکای بر اسناد دست اول، موفق شد در جایزه‌ی کتاب فلسطین ۲۰۲۱ نیز عنوان برگزیده را کسب کند. به بیان دیگر، این زندگی‌نامه نه تنها از دیدگاه دانشگاهی ارزشمند است، بلکه به خاطر پرداختن شفاف به مبارزات ضداستعماری و حق‌طلبانه‌ی سعید، مورد توجه نهادها و خوانندگان مدافع عدالت برای فلسطین قرار گرفته است. از حیث محتوایی، بُعد سیاسی و ضد‌استعماری زندگی سعید نقطه‌ی کانونی در کتاب برنان است. خواننده در می‌یابد که اندیشه و عمل سعید چگونه پیوندی ناگسستنی با سیاست‌های استعمارستیزانه و آرمان فلسطین داشته است. برنان با نثر روان و مستند خود نشان می‌دهد که سعید صرفاً یک منتقد ادبی برج عاج‌نشین نبود، بلکه روشنفکری بود که کلمه را سلاح کرد و دانشگاه را به سنگر مبارزه‌ی اخلاقی بدل ساخت. کتاب به خوبی توضیح می‌دهد که چرا دو دهه پس از درگذشت سعید، میراث او همچنان در مباحث دانشگاهی و گفتمان‌های سیاسی زنده است؛ چرا تصویرش بر دیوارهای اورشلیم و غزه نقش می‌بندد و گفته‌هایش ورد زبان نسل جوان فعالان است. «مکان‌های ذهن» روایتی است از زندگی مردی که ذهن خلاق و وجدان بیدارش مرزهای جغرافیایی و فرهنگی را درنوردید و الگویی از تعهد روشنفکری در برابر بی‌عدالتی برجای گذاشت. در مجموع، کتاب Places of Mind: A Life of Edward Said اثری است جامع، معتبر و خواندنی که برای هر علاقمند به تاریخ فکری معاصر و مطالعات پسااستعماری منبعی گران‌بها محسوب می‌شود. این زندگی‌نامه با روایتی جذاب و مستند، خواننده را با فراز و فرودهای حیات یکی از بزرگ‌ترین اندیشمندان قرن بیستم همراه می‌کند و همزمان تأثیر عمیق او بر اندیشه‌ی مقاومت در برابر استعمار و بی‌عدالتی را برجسته می‌سازد. ادوارد سعید در این کتاب به‌مثابه ذهنی ناآرام، منتقدی بی‌باک و انسانی امیدوار به تصویر کشیده شده است که قصه‌ی زندگی‌اش الهام‌بخش تمامی کسانی است که دل در گرو آزادی و حقیقت دارند.

پانوشت: گفتنی است ترجمه‌ی فارسی این اثر با عنوان «مکان‌های ذهن: زندگی ادوارد سعید» توسط احمد فاضلی‌ شوشی تهیه شده و در سال ۱۴۰۲ از سوی نشر ثالث منتشر گردیده است.

قضیه‌ی فلسطین ادوارد سعید

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط