چهره‌های شاخص تاریخ شفاهی؛ هشت: الکساندر فون‌پلاتو

معرفی نویسنده

آلکساندر فون پلاتو (Alexander von Plato) تاریخ‌نگار برجستهٔ آلمانی در زمینهٔ تاریخ شفاهی است. او از پایه‌گذاران و مدیران اولیهٔ «انستیتوی تاریخ و زندگی‌نامه» در دانشگاه هاگن آلمان بوده و سال‌ها به‌عنوان استاد مهمان تاریخ در دانشگاه‌های وین و وینیپگ فعالیت کرده است. فون پلاتو علاوه بر تدریس، مدیریت پروژه‌های بین‌المللی تاریخ شفاهی را بر عهده داشته است؛ از جمله «پروژهٔ بین‌المللی زندگینامهٔ کارگران اجباری در جنگ جهانی دوم» که تحت نظارت او اجرا شد. وی همچنین دبیر انجمن بین‌المللی تاریخ شفاهی بوده و به گسترش شبکه‌های تاریخ شفاهی در جهان کمک شایانی کرده است. فون پلاتو از پیشگامان رویکردهای نوین تاریخ شفاهی در آلمان به‌شمار می‌رود و آثار و ابتکارهای او در ثبت خاطرات و تجربه‌های مردمی، نقش مهمی در تغییر نگرش به تاریخ معاصر داشته است. در ادامه، نگاهی تفصیلی خواهیم داشت به مهم‌ترین آثار او در زمینهٔ تاریخ شفاهی و میراث ماندگار هر یک از این آثار.

پروژه‌های اولیه: تاریخ زندگی روزمره پس از جنگ

نخستین فعالیت‌های فون پلاتو در دههٔ ۱۹۸۰ میلادی، بر تاریخ شفاهی زندگی روزمرهٔ مردم عادی متمرکز بود. او به‌همراه تاریخ‌نگاران منتقدی چون لوتس نیتهمر و دوروتِه ویرلینگ در پروژه‌ای بزرگ به بررسی خاطرات و سرگذشت‌های کارگران و شهروندان آلمان پرداختند. حاصل این پروژه کتابی بود با عنوان «Wir kriegen jetzt andere Zeiten.» (به‌معنی: «اکنون زمانهٔ دیگری نصیب‌مان شده است») که در سال ۱۹۸۵ منتشر شد. این عنوان خود برگرفته از گفتهٔ یکی از راویان مصاحبه‌ها بود و بیانگر تحولی است که مردم عادی پس از سقوط رژیم نازی احساس می‌کردند. این پژوهش در جلد سوم مجموعهٔ تاریخ شفاهی منطقهٔ رور منتشر شد و به‌دنبال «تجربهٔ مردم در کشورهای پسافاشیستی» بود. محققان انتظار داشتند کارگران از مقاومت یا سرکوب دوران نازی بگویند؛ در عوض اکثر مصاحبه‌شوندگان از همرنگی و سازگاری خود با شرایط زمانه سخن گفتند. این نتیجهٔ غیرمنتظره چنان بود که پژوهشگران آن را به‌عنوان یک «شوک ضدکلیشه‌ای» توصیف کردند؛ یعنی مواجهه با روایت‌هایی که کلیشه‌های پیشین دربارهٔ مقاومت مردمی را واژگون می‌کرد و نشان می‌داد بسیاری از مردم عادی در زندگی روزمره به‌جای مبارزهٔ سیاسی، بیشتر در پی تطبیق با شرایط و گذران زندگی بودند. این کشف مهم نه‌تنها تصویر تاریخ اجتماعی دوران نازی و پس از آن را پیچیده‌تر کرد، بلکه ارزش روش تاریخ شفاهی را در آشکار ساختن جنبه‌های پنهان تاریخ برجسته نمود. پروژهٔ یادشده موجب تقویت تاریخ از پایین و مطالعات مربوط به زندگی روزمره (Alltagsgeschichte) در آلمان شد و نشان داد که با شنیدن صدای «مردم معمولی» می‌توان به برداشت‌های تازه‌ای از گذشته رسید که تاریخ رسمی و مدارک مکتوب قادر به نمایش آن نبوده‌اند.

فون پلاتو پس از این تجربهٔ نخستین، به یکی دیگر از پروژه‌های جسورانهٔ تاریخ شفاهی پیوست که در اواخر دههٔ ۱۹۸۰ در آلمان شرقی (جمهوری دموکراتیک آلمان) در حال شکل‌گیری بود. در سال ۱۹۸۷، تنها دو سال پیش از فروپاشی دیوار برلین، فون پلاتو به‌همراه نیتهمر و ویرلینگ، به‌عنوان تنها تاریخ‌نگاران غربی موفق شدند با مجوز حکومت وقت، حدود ۱۵۰ نفر از شهروندان آلمان شرقی را در مناطق صنعتی آن کشور مورد مصاحبهٔ عمیق قرار دهند. نتیجهٔ این پروژه پس از اتحاد دو آلمان منتشر شد و تحت عنوان آلمانی «Die volkseigene Erfahrung» («تجربهٔ خاص مردمی») شناخته می‌شود. انجام مصاحبه در شرایط حکومت کمونیستی آلمان شرقی امری دشوار و کم‌سابقه بود: مصاحبه‌شوندگان در آن زمان تحت محدودیت‌های سیاسی و سانسور قرار داشتند و حافظهٔ جمعی رسمی در آلمان شرقی عمدتاً به روایت‌های مورد تأیید حکومت محدود می‌شد. اما تیم پژوهشی فون پلاتو توانست پیش از تغییرات سیاسی ۱۹۸۹، روایت زندگی روزمرهٔ مردم شرق را گردآوری کند. این مصاحبه‌ها بعداً گنجینهٔ ارزشمندی برای مطالعهٔ تجربهٔ مردم عادی در نظام سوسیالیستی شد. آن‌ها نشان دادند که خاطرات مردم آلمان شرقی ترکیبی پیچیده از وفاداری‌ها، ناامیدی‌ها و تطبیق‌پذیری‌ها با سیستم حاکم بوده است. این پروژه، گذشته از ارزش تاریخی، باعث پیوند و شبکه‌سازی تاریخ‌نگاران شرق و غرب شد و نقش مهمی در شروع گفت‌وگوهای علمی پس از اتحاد آلمان ایفا کرد. فون پلاتو در این تجربهٔ پژوهشی، چالش‌های مصاحبه در بسترهای سیاسی سخت را به‌خوبی مدیریت کرد و اهمیت ثبت خاطرات را حتی در جوامع بسته و ایدئولوژیک به اثبات رساند.

«یک بهار باورنکردنی»: تاریخ شفاهی روزهای پس از جنگ

از دیگر آثار مهم آلکساندر فون پلاتو در دههٔ ۱۹۹۰، کتاب «Ein unglaublicher Frühling» (به‌معنی: «یک بهار باورنکردنی») است که با همکاری آلموت له در سال ۱۹۹۷ منتشر شد. این کتاب به بررسی تجربه‌ها و خاطرات مردم آلمان در سال‌های نخست پس از جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵–۱۹۴۸) می‌پردازد. عنوان تاثیرگذار کتاب اشاره به بهار ۱۹۴۵ دارد؛ فصلی که مردم آلمان پس از شکست رژیم نازی و پایان جنگ تجربه کردند. این بهار از دید بسیاری از شاهدان زمانه، سرآغاز دوره‌ای شگفت‌انگیز و پُر از احساسات متناقض بود: از یک‌سو شادی رهایی از جنگ و دیکتاتوری و از سوی دیگر ابهام و آشفتگی نسبت به آینده. فون پلاتو و همکارش در این پژوهش کوشیدند با روش تاریخ شفاهی، حال‌و‌هوای زندگی روزمرهٔ مردم عادی را در این برههٔ حساس تاریخ آلمان به تصویر بکشند. آنان از طریق مصاحبه و گردآوری نامه‌ها و خاطرات شخصی، روایت‌هایی دست‌اول از مواجههٔ آلمانی‌ها با واقعیت‌های پساجنگ استخراج کردند. این روایت‌ها نشان می‌داد که فرایند بازگشت جامعه به زندگی عادی چگونه با فراز و نشیب‌های احساسی همراه بوده است؛ مثلاً برخی مصاحبه‌شوندگان از «بهت و ناباوری» خود در روزهای آزادی سخن گفته‌اند و برخی دیگر از «امید به ساختن آینده‌ای نو» در بحبوحهٔ ویرانی‌ها یاد کرده‌اند. یکی از نقل‌قول‌های به‌یادماندنی کتاب از زبان یک زن خانه‌دار است که احساس خود را در روزهای ورود متفقین چنین توصیف می‌کند: «آن لحظه برای ما یک رهایی بود، رهایی‌ای آمیخته با ترس از ناشناخته‌ها.» این جمله به‌خوبی فضای دوگانهٔ آن بهار باورناپذیر را مجسم می‌کند. کتاب یک بهار باورنکردنی از نخستین پژوهش‌هایی بود که تجربه‌های زیستهٔ آلمانی‌های عادی را در دوران آشوب‌زدهٔ پس از جنگ جهانی دوم، به‌دور از روایت‌های رسمی، به تصویر کشید. انتشار این اثر در دههٔ ۹۰ میلادی همزمان بود با موج پژوهش‌های تاریخ شفاهی دربارهٔ جنگ و خاطره در اروپا؛ اثری که درک ما را از فرهنگ خاطرهٔ پس از جنگ ژرف‌تر کرد و نشان داد که چگونه ترکیب منابع مستند با صدای شاهدان عینی می‌تواند تاریخ‌نگاری بعد از جنگ را غنی‌تر سازد.

روایت رنج فراموش‌شدگان: زندگی اسیران کار اجباری نازی‌ها

یکی از برجسته‌ترین و مهم‌ترین کارهای آلکساندر فون پلاتو در عرصهٔ تاریخ شفاهی، پروژه‌ای بین‌المللی دربارهٔ کارگران اجباری در اروپا طی دوران آلمان نازی است. وی با همکاری آلموت له و کریستف تونفلد، مجموعه‌ای عظیم از خاطرات و زندگی‌نامه‌های این کارگران را گردآوری و تحلیل کرد که نتیجهٔ آن در کتابی مرجع به زبان آلمانی با عنوان «Hitlers Sklaven» («بردگان هیتلر») در سال ۲۰۰۸ منتشر شد. نسخهٔ انگلیسی این اثر با عنوان «Hitler’s Slaves: Life Stories of Forced Labourers in Nazi-Occupied Europe» در سال ۲۰۱0 توسط انتشارات برگهان عرضه گردید. کتاب بردگان هیتلر حاصل انجام حدود ۶۰۰ مصاحبهٔ تاریخ شفاهی در ۲۷ کشور مختلف است؛ تلاشی کم‌نظیر که با مشارکت ده‌ها پژوهشگر انجام شد و طی آن خاطرات کارگران اجباری از ملیت‌های گوناگون – از اروپای شرقی گرفته تا فرانسه، ایتالیا و حتی اسرای جنگی و زندانیان اردوگاه‌ها – ثبت و مستند گردید. این کتاب از یک‌سو یک گزارش تاریخی جامع دربارهٔ سیستم کار اجباری نازی‌ها ارائه می‌دهد و از سوی دیگر مجموعه‌ای از روایت‌های فردی تکان‌دهنده را در دل خود جای داده است. فون پلاتو در مقدمهٔ کتاب با تأکید بر همین دوگانگی می‌نویسد: «شگفت‌آور است که تاریخ چقدر متفاوت به‌نظر می‌رسد، بسته به این‌که از دریچهٔ اسناد آرشیوی دیده شود یا از منظر کسانی که آن را تجربه کرده‌اند. چه‌بسا تاریخ رسمی و تاریخ تجربه‌شده حتی با یکدیگر متناقض باشند.» این بیان تأمل‌برانگیز جوهرهٔ رویکرد کتاب را به‌خوبی منعکس می‌کند؛ زیرا پژوهش فون پلاتو نشان می‌دهد روایت‌هایی که بازماندگان از رنج‌ها و مقاومت‌های خود بازگو می‌کنند، در پاره‌ای موارد تصویری متفاوت با آمار و گزارش‌های رسمی ارائه می‌دهد. برای نمونه، در حالی که اسناد بایگانی ممکن است کار اجباری را صرفاً به‌عنوان بخشی از ماشین جنگی رایش سوم توصیف کنند، خاطرات شفاهی ابعادی انسانی از این تجربه را به دست می‌دهند: حس تحقیر، مبارزه برای بقا، دوستی‌ها و همبستگی‌های میان زندانیان، و نیز بی‌مهری و فراموشی که بسیاری از آنان پس از جنگ با آن روبه‌رو شدند. یکی از خاطرات تأثیرگذار در کتاب، مربوط به کارگر اجباری لهستانی است که می‌گوید: «ما را برده نامیدند، و واقعاً هم با ما همچون بردگان رفتار می‌شد... هنوز کابوس آن روزها را به‌خاطر دارم.» این گونه صداهای مستقیم قربانیان، بار عاطفی و انسانی ویژه‌ای به پژوهش فون پلاتو بخشیده است. کتاب بردگان هیتلر از سوی جامعهٔ دانشگاهی بسیار مورد تحسین قرار گرفت؛ به‌عنوان مثال، نشریهٔ Central European History آن را یک کار پژوهشی ارزشمند و غنی دانست که «ترکیب کم‌سابقه‌ای از روایت تاریخی و زندگینامهٔ فردی» را به نمایش گذاشته است. این اثر نه تنها در آلمان، بلکه در سطح بین‌المللی نیز مرجع مهمی برای مطالعهٔ حافظهٔ تاریخی اروپاییان از جنگ جهانی دوم و جنایت‌های نازی‌ها به‌شمار می‌آید. همچنین مواد خام این پروژه (فایل‌های صوتی و تصویری مصاحبه‌ها) در آرشیو آنلاین «خاطرات کار اجباری ۱۹۳۹–۱۹۴۵» در دسترس پژوهشگران و عموم قرار گرفته است که خود میراث ماندگاری از تلاش فون پلاتو برای حفظ تاریخ شفاهی قربانیان است.

پایان جنگ سرد در آینهٔ تاریخ شفاهی

آخرین اثر بزرگ آلکساندر فون پلاتو که درخور بررسی است، کتابی است که حاصل سال‌ها پژوهش و مصاحبه پیرامون یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی قرن بیستم می‌باشد: وحدت دوبارهٔ آلمان و پایان جنگ سرد. فون پلاتو ابتدا در سال ۲۰۰۲ نسخهٔ آلمانی این پژوهش را با عنوان «Die Vereinigung Deutschlands – ein weltpolitisches Machtspiel» («وحدت آلمان – یک بازی قدرت در مقیاس جهانی») منتشر کرد. پس از آن، وی با گسترش و ترجمهٔ کار، کتاب را به زبان انگلیسی تحت عنوان «The End of the Cold War? Bush, Kohl, Gorbachev, and the Reunification of Germany» در سال ۲۰۱۵ (در قالب مجموعهٔ مطالعات تاریخ شفاهی انتشارات پالگریو) عرضه نمود. این کتاب از نظر گسترهٔ جغرافیایی و تنوع منابع، یکی از جامع‌ترین پژوهش‌ها در زمینهٔ تاریخ شفاهی رویدادهای سیاسی است. فون پلاتو در این اثر برای پاسخ به پرسش‌های کلیدی آن دوران – از جمله این‌که چرا اتحاد شوروی با وحدت آلمان و عضویت آن در ناتو موافقت کرد؟ آیا شروطی مانند بی‌طرفی نظامی آلمان مطرح بود؟ نقش ایالات متحده و دیگر دولت‌های غربی در این میان چه بود و چه توافقات پشت پرده‌ای شکل گرفت؟ – به کاوش در خاطرات و گفته‌های بازیگران اصلی رویداد پرداخته است. او افزون بر پژوهش در اسناد دولتی و آرشیوهای غرب و شرق، با بیش از صد نفر از سیاستمداران، دیپلمات‌ها، افسران و حتی فعالان مدنی مرتبط با فرآیند وحدت آلمان مصاحبه‌های عمیق انجام داد. این مصاحبه‌ها چهرهٔ انسانی‌تر و چندبعدی‌تری از مذاکرات و کشمکش‌های پشت صحنه را آشکار می‌کند؛ برای نمونه، روایت‌های دست‌اندرکاران نشان می‌دهد که برخی تصمیمات سرنوشت‌ساز – مانند پذیرش عضویت آلمان متحد در ناتو – نه صرفاً حاصل محاسبات استراتژیک سرد، بلکه متأثر از اعتماد شخصی و تعامل میان رهبران بوده است. فون پلاتو در مقدمه تصریح می‌کند که وحدت دوبارهٔ آلمان بخشی از فرایندی بود که جهان را دگرگون کرد – فرایندی که در آن با فروپاشی دیوارها، دموکراسی‌های پارلمانی به اروپای شرقی گسترش یافتند، اتحاد شوروی فروپاشید، و نظم ژئوپولیتیک تازه‌ای شکل گرفت. یکی از ویژگی‌های شاخص کتاب این است که حوادث پیچیدهٔ سال‌های ۱۹۸۹–۱۹۹۰ را از خلال چشم‌انداز روایات دست‌اول بازگو می‌کند. برای مثال، فون پلاتو گفت‌وگوهایی اختصاصی با افرادی مانند مشاوران هلموت کهل (صدراعظم آلمان غربی) و دستیاران میخائیل گورباچف ترتیب داد که خاطرات‌شان پرده از جزئیاتی کمتر شناخته‌شده برمی‌دارد؛ جزئیاتی دربارهٔ نگرانی‌های پشت پردهٔ رهبران فرانسه و بریتانیا، یا مثلاً دربارهٔ قول و قرارهای غیررسمی میان واشنگتن و مسکو بر سر گسترش ناتو در شرق اروپا. بدین ترتیب، کتاب تصویری زنده از تعاملات دیپلماتیک آن دوران به دست می‌دهد و نشان می‌دهد تاریخ شفاهی چگونه می‌تواند روایت رسمی دیپلماسی را تکمیل و تصحیح کند. این اثر مورد توجه گستردهٔ محافل دانشگاهی و رسانه‌ای قرار گرفت. به‌عنوان نمونه، استیون اسلون – تاریخ‌نگار نامدار تاریخ شفاهی – در نشریهٔ نقد تاریخ شفاهی دربارهٔ این کتاب نوشت: «پایان جنگ سرد در عین استحکام پژوهشی، خواندنی و پرکشش است و چشم‌اندازهایی جذاب از زبان کسانی عرضه می‌کند که خود هادی یا گرفتار در آن سلسله رویدادهای پرآشوب بودند.» این تحسین بیانگر آن است که مهارت فون پلاتو به‌عنوان یک مورخ شفاهی کارکشته، در سراسر کتاب مشهود است؛ او همچون یک کارآگاه تاریخی به‌دنبال سرنخ‌ها هم در بایگانی‌ها و هم در خاطرات زندهٔ افراد گشته تا روایتی جامع از پایان جنگ سرد و وحدت آلمان به دست دهد. کتاب پایان جنگ سرد؟ نه تنها به‌عنوان یک پژوهش تاریخی ارزشمند، بلکه به‌عنوان الگویی در روش تاریخ شفاهی شناخته شد که نشان می‌دهد ترکیب مصاحبه‌های تاریخ شفاهی با اسناد آرشیوی رسمی چگونه می‌تواند روایت تاریخ سیاسی را غنی‌تر و واقعی‌تر سازد.

میراث و اهمیت فون پلاتو در تاریخ شفاهی

کارنامهٔ پژوهشی آلکساندر فون پلاتو طی بیش از سه دهه فعالیت، طیف گسترده‌ای از موضوعات حساس تاریخ معاصر – از میراث نازیسم و جنگ، تا زندگی در آلمان کمونیستی و پایان جنگ سرد – را دربر می‌گیرد. وجه مشترک تمامی این کوشش‌ها، اتکا به روش تاریخ شفاهی و ارج نهادن به صدای شاهدان عینی تاریخ است. فون پلاتو نشان داد که در کنار اسناد مکتوب و رسمی، روایت‌های شفاهی و خاطرات فردی می‌تواند دریچه‌ای بی‌بدیل به لایه‌های پنهان تاریخ بگشاید. آثار او بارها مورد تقدیر واقع شده‌اند و خود وی نیز به‌واسطهٔ خدمات علمی‌اش جوایزی چون جایزهٔ دیفن‌بِیکر کانادا (۲۰۱۲) را دریافت کرده است. رویکرد حرفه‌ای فون پلاتو – که همواره دقت علمی را با همدلی انسانی درهم‌آمیخت – الهام‌بخش نسل جدید تاریخ‌نگاران شفاهی بوده است. او در مقاله‌ای به‌طعنه تاریخ شفاهی را «دانش تجربیات» خوانده و تأکید کرده است که این شاخه از تاریخ‌نگاری به ما امکان می‌دهد «چگونگی پردازش گذشته و تأثیرات ماندگار تجربیات گذشته بر نگرش‌ها و رفتارهای امروزی» را مطالعه کنیم. چنین بینشی، اهمیت تاریخ شفاهی را به‌عنوان پلی میان گذشته و حال نشان می‌دهد. میراث فون پلاتو را می‌توان در گسترش مراکز آرشیو تاریخ شفاهی در آلمان (از جمله آرشیو بزرگ «حافظهٔ آلمان» در هاگن که خود او بنیان نهاد) و ظهور تحقیقات میان‌رشته‌ای متعدد در حوزهٔ خاطره و تاریخ شفاهی مشاهده کرد. به بیان دیگر، آثار گوناگون آلکساندر فون پلاتو در تاریخ شفاهی – از تاریخ اجتماعی دوران نازی تا خاطرات جنگ و سیاست – نه‌تنها به غنای تاریخ‌نگاری معاصر کمک کرده، بلکه استانداردهای تازه‌ای را برای پژوهش‌هایی که در پی ثبت صدای مردم در دل تاریخ هستند، بر جای گذاشته است.

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط