بدون فرضیه، روایت‌ها به ضد خود تبدیل می‌شوند

گزارش نشست تخصصی «فرضیه در تاریخ شفاهی»

به گزارش روابط عمومی مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم، دومین جلسه از سلسله جلسات مقدماتی پانزدهمین همایش سالانه تاریخ شفاهی با موضوع « فرضیه در تاریخ شفاهی» با ارائه حجت‌الاسلام حاج‌سیدجوادی برگزار گردید. این برنامه از ساعت 12:30 روز یکشنبه 16 آذر ماه ۱۴۰۴ در تالار اندیشه مرکز پژوهش‌های صدا و سیما آغاز شد.

در ابتدای این جلسه، حجت‌الاسلام و المسلمین فروغی، مسئول مرکز اسناد انقلاب اسلامی قم و دبیر اجرایی همایش، بیان داشت که برخی صاحب‌نظران اصلاً به فرضیه در تاریخ شفاهی اعتقاد ندارند، این نشست با هدف گفتگو و تبیین این موضوع برگزار شده است. وی همچنین از بازخوردهای مثبت و استقبال از سلسله جلسات علمی تاریخ شفاهی در قم سخن گفت و تأکید کرد که هدف، شکل‌گیری یک جریان آکادمیک در این حوزه است و از پیشنهاد موضوعات و مهمانان جدید استقبال می‌شود.

اهمیت فرضیه در تاریخ شفاهی          
استاد حاج سید جوادی تاریخ شفاهی را یک "روش" برای گردآوری اطلاعات دانست، اما تأکید کرد که این روش نباید از قواعد پژوهش بی‌نیاز دانسته شود و صرفاً خدمتی در کنار پژوهش‌های اصلی تلقی گردد. او با تمثیل "پرسش‌نامه" توضیح داد که همانطور که طراحی پرسش‌نامه بدون یک طرح پژوهشی و ایده قبلی بی‌فایده است، تاریخ شفاهی نیز بدون پیش‌فرض و فرضیه نمی‌تواند کارآمد باشد. انتخاب جامعه هدف، نوع اطلاعات زمینه‌ای و حتی موضوعاتی کلی مانند "تاریخ انقلاب اسلامی" (به جای "تاریخ انقلاب ۵۷") همگی نشان‌دهنده وجود پیش‌فرض‌هایی هستند که بر انتخاب مصاحبه‌شوندگان و خروجی کار تأثیر می‌گذارند.

نقش پیش‌فرض و تبدیل آن به فرضیه  
سید جوادی اشاره کرد که هر پژوهشگری پیش‌فرض‌هایی دارد که ممکن است به آن‌ها آگاه باشد یا نباشد. عدم آگاهی از پیش‌فرض‌ها منجر به ضعف پژوهش می‌شود. اگر پیش‌فرضی در یک روش مانند تاریخ شفاهی قابل بررسی، اثبات یا رد نباشد، باید به عنوان مفروض باقی بماند و روش‌های دیگر برای تحلیل آن به کار گرفته شود (مانند فلسفه تاریخ برای بررسی عنوان "انقلاب اسلامی" یا "انقلاب ۵۷"). اما اگر پیش‌فرضی قابلیت نقد و بررسی در چارچوب تاریخ شفاهی را دارد، باید به "فرضیه" تبدیل شده و در سؤالات مصاحبه به آزمون گذاشته شود. او این ضعف را که پیش‌فرض‌ها به فرضیه تبدیل نمی‌شوند، "عام‌البلوا" دانست و تأکید کرد که این کار باعث می‌شود پژوهش‌ها ضعیف و سطحی شوند.

نمونه‌هایی از ضعف فرضیه‌پردازی در تاریخ‌نگاری شفاهی 
سید جوادی با مثال‌هایی از تاریخ اسلام (روایت ابومخنف از عاشورا و مذهب زیدی او) و تاریخ انقلاب (مرکز اسناد انقلاب اسلامی و مرکز تاریخ شفاهی هاروارد) توضیح داد که چگونه پیش‌فرض‌ها بر انتخاب مصاحبه‌شوندگان و تدوین روایات تأثیر می‌گذارند. او معتقد است که پژوهشگر متخصص باید از این پیش‌فرض‌ها آگاه باشد تا بتواند روایت‌ها را دیکانستراکت کرده و به دنبال «آجرهای» پنهان بگردد. به عنوان مثال، در کار آقای دهباشی، او به وضوح دنبال «پادروایت» بوده و فرضیه‌هایش را به آزمون نگذاشته است. سید جوادی همچنین به فقدان پژوهش‌های جدی درباره لایه‌های مختلف روحانیت در انقلاب اشاره کرد و کتاب «جام شکسته» آقای معادیخواه را به عنوان یکی از معدود آثاری که به این موضوع پرداخته، ذکر کرد. او به مواردی مانند «فاصله‌گذاری شهید مطهری با جریان انقلابی» و "نقش خاندان‌های موسوی زنجانی در مبارزات سیاسی پیش از امام خمینی" اشاره کرد که به دلیل عدم فرضیه‌سازی، در روایت‌های رسمی تاریخ شفاهی مغفول مانده‌اند.

اهمیت چالش با روایت‌های رسمی و اسطوره‌زدایی
سید جوادی بر این باور است که عدم تبدیل پیش‌فرض‌ها به فرضیه، منجر به تولید روایت‌های سطحی، نحیف و بدون عمق می‌شود که به سادگی توسط پژوهشگران منتقد به چالش کشیده می‌شوند. او تأکید کرد که تاریخ شفاهی نباید ابزاری برای «اسطوره‌سازی» باشد، بلکه باید به بیان «متن واقعیت» بپردازد، حتی اگر این واقعیت شامل فراز و نشیب‌ها، نزدیک شدن‌ها و دور شدن‌های افراد باشد (مانند افول مقطعی فعالیت انقلابی امام خمینی در دهه ۵۰). او توضیح داد که چگونه پنهان کردن واقعیت‌های مهم در نهایت، با افشای کوچکترین اطلاعات، کل روایت زیر سؤال می‌رود.

لزوم فرضیه‌سازی مستمر و رواداری   
سید جوادی توصیه کرد که فرضیه‌ها، به‌ویژه در پروژه‌های بلندمدت تاریخ شفاهی، باید به‌طور مستمر تدوین و بازنویسی شوند. او به مثال ریشه‌های تقابل فکری آیت‌الله شریعتمداری و امام خمینی اشاره کرد که از دهه ۶۰ تا دوران طلبگی آن‌ها عقب رفته و نیاز به فرضیه‌های جدید برای بررسی دارد. او تأکید کرد که آگاهی از پیش‌فرض‌ها و تبدیل آن‌ها به فرضیه، به عمق و غنای پژوهش کمک می‌کند و آن را در برابر نقد مقاوم می‌سازد. وی همچنین بیان داشت که انسان‌ها همیشه سوگیری دارند و باید بخش‌هایی از این سوگیری‌ها را مدون کرد و به آزمون گذاشت.

نقش فرضیه در فهم تاریخ صفویه و معاصر       
سید جوادی به مثال‌هایی از تاریخ صفویه اشاره کرد که عدم فرضیه‌سازی باعث می‌شود مسائل مهمی مانند رابطه تصوف با علما یا چگونگی حذف نیروهای قزلباش توسط علامه مجلسی و تبعات آن، مغفول بمانند. او معتقد است که با فرضیه‌سازی می‌توان به ابعاد اجتماعی و اقتصادی این وقایع پرداخت. همچنین در مورد تاریخ معاصر، به سوالاتی مانند "چرا محمدرضا پهلوی تکنوکرات‌ها را کنار گذاشت؟" اشاره کرد که پاسخ آن‌ها نیازمند فرضیه‌سازی و پرسش‌های دقیق در مصاحبه‌هاست.

استاد حاج سید جوادی در پایان نشست مجدداً بر اهمیت تبدیل پیش‌فرض‌ها به فرضیه و به آزمون گذاشتن آن‌ها در تاریخ شفاهی تأکید کرد تا بتوان به روایتی عمیق‌تر، معتبرتر و کمتر آسیب‌پذیر دست یافت. او با مثال‌هایی از تاریخ اسلام و معاصر نشان داد که چگونه عدم این کار می‌تواند منجر به تولید روایت‌های سطحی شود که در درازمدت به اعتبار خود روایت آسیب می‌رساند.

 

هم‌رسانی

---

مطالب مرتبط